Ölkənin ali musiqi təhsil ocağı uzun və mürəkkəb bir inkişaf yolu keçərək zamanla milli musiqi mədəniyyətinin əsas inkişaf mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir. Onun fəaliyyəti peşəkar kadrların formalaşmasında mühüm rol oynamış, konservatoriyaya təkcə respublikada deyil, onun hüdudlarından kənarda da böyük nüfuz qazandırmışdır.
Üzeyir Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyasının bilavasitə sələfi 25 may 1920-ci ildə Respublika Xalq Maarif Komissarlığının Xalq Maarifi Şöbəsinin qərarı ilə yaradılmış Xalq Konservatoriyası olmuşdur. Buraya yaşından və hazırlıq səviyyəsindən asılı olmayaraq, qəbul imtahanları olmadan tələbələr qəbul edilirdi.
Xalq Konservatoriyasının əsas məqsədi sadə və aydın şəkildə müəyyən edilmişdi: musiqi sənətini geniş xalq kütlələri üçün əlçatan etmək. Lakin Üzeyir Hacıbəyli anlayırdı ki, mədəniyyətin dayanıqlı inkişafı üçün başqa bir tip təhsil müəssisəsi də zəruridir — ümumi maarifləndirməyə deyil, peşəkar musiqiçilərin hazırlanmasına yönəlmiş ali məktəb. O, gələcək konservatoriyanın konsepsiyasını ətraflı şəkildə əks etdirən məruzə hazırladı: onun strukturu, vəzifələri, tədris istiqamətləri və bütün musiqi ixtisasları üzrə mütəxəssis hazırlığı sistemi. Bu sənəd Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının proqramı və nizamnaməsi oldu.
Nizamnamə 21 avqust 1921-ci ildə hökumətin qərarı ilə rəsmi şəkildə təsdiqləndi və Xalq Komissarları Sovetinin sədri Nəriman Nərimanov, xalq maarif komissarı Dadaş Bünyadzadə tərəfindən imzalandı.
Məhz bu tarixdən respublikada ilk ali peşəkar musiqi təhsil müəssisəsinin tarixi başlanır. Bu müəssisə Azərbaycan musiqi təhsilinin müasir sisteminin əsasını qoymuşdur.
Üzeyir Hacıbəylinin ideyaları və ardıcıl fəaliyyəti sayəsində respublika akademiyası təkcə adı ilə deyil, həm də təhsil məzmunu baxımından həqiqətən Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına çevrildi. Fəaliyyətinin ilk on ilində milli musiqi kadrlarının hazırlanması problemi kəskin şəkildə ortaya çıxmışdı: azərbaycanlı tələbələr azlıq təşkil edirdi. Bu məsələnin həllini yenə də Hacıbəyli təklif etdi. Onun təşəbbüsü ilə 1922-ci ildə Azərbaycan Türk Musiqi Məktəbi yaradıldı və sonradan musiqi texnikumuna çevrildi. Məktəbin direktoru Üzeyir Hacıbəyli özü oldu və təhsil əsasən azərbaycanlı gənclərə yönəldildi.
Bu addım tezliklə öz bəhrəsini verdi. İlk tədris ilində 383 tələbədən 350-si azərbaycanlı idi. 1926-cı ildə Azərbaycan Türk Musiqi Məktəbi akademiya ilə birləşdirildi. Üzeyir Hacıbəyli onun rəhbəri və eyni zamanda prorektoru oldu. Tələbələrin milli tərkibi xeyli genişləndi. İlk məzunlar arasında Səid Rüstəmov (1929) – gələcəkdə tanınmış bəstəkar və xalq çalğı alətləri orkestrinin dirijoru, tar sinfi üzrə məzun; Asəf Zeynallı (1932) – Azərbaycan musiqisində romans və kamera-instrumental janrın əsasını qoymuş bəstəkar da var idi.
1928–1929-cu illərdə akademiyanın strukturu dəyişdirildi: ibtidai və orta pillələr ondan ayrıldı, respublikada musiqi məktəbləri və texnikumlar açıldı, akademiya isə yalnız ali təhsil müəssisəsi kimi fəaliyyət göstərməyə başladı. Bu model bu günədək qorunub saxlanılır. Tədrislə yanaşı, akademiya yaradıcılıq funksiyalarını da yerinə yetirdiyindən ali idarəetmə orqanı Bədii Şura adlandırıldı.
1927-ci ildə Üzeyir Hacıbəyli və Müslüm Maqomayev tərəfindən hazırlanmış ilk “Azərbaycan xalq mahnıları” toplusunun nəşri xüsusi əhəmiyyətli hadisə oldu. 1920–1930-cu illərdə akademiyada Moskva, Peterburq və Saratovdan gəlmiş bir çox musiqiçi çalışırdı. Həmin illərdə akademiyanın rəhbərliyi daimi deyildi. Onun ilk rektorları pianoçu Matvey Pressman və İlya Aysberq olmuşdur. Sonralar onları başqa rəhbərlər əvəz etsələr də, akademiyanın əsl ruhu və lideri daim Üzeyir Hacıbəyli olmuşdur. Məhz o, milli klassik ənənələrlə Avropa bəstəkarlıq yaradıcılığının sintezini cəsarətlə həyata keçirərək bütün Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin inkişaf yolunu müəyyən etmişdir.
Hacıbəyli qürurla deyirdi: “Heç kəs inkar edə bilməz ki, azərbaycanlılar ümumiyyətlə musiqisevən xalqdır və düzgün istiqamətə ehtiyacı olan sağlam estetik dərrakəyə malikdir”.
1939-cu ildə Üzeyir Hacıbəyli rəsmi şəkildə akademiyanın rəhbəri seçildi (1934-cü ildən bu vəzifə direktor adlandırılırdı). Bu dövrdə Üzeyir bəy yaradıcılığının çiçəklənmə mərhələsini yaşayırdı. O, artıq qəhrəmanlıq eposu əsasında yazılmış “Koroğlu” operasının müəllifi idi. Hacıbəyli ömrünün sonunadək akademiyanın rəhbəri olaraq qaldı.
1939-cu ildə akademiyaya memarlıq baxımından özünəməxsus, gözəl bir bina verildi və bu günədək respublikanın ali musiqi təhsil müəssisəsi məhz həmin binada yerləşir.
1930-cu illərdə əsas vəzifələrdən biri akademiyanın tələbə heyətinə hərtərəfli hazırlıqlı kadrların və istedadlı uşaqların cəlb edilməsi idi. 1933–1934-cü illərdə akademiya nəzdində “Xüsusilə istedadlı uşaqlar qrupu”nun yaradılması bu problemin həllinə kömək etdi.
Həmin illərdə akademiya nəzdində daha bir tədris bazası – fəhlə fakültəsi, yəni musiqi üzrə fəhlə fakültəsi yaradıldı. Onun məqsədi azərbaycanlı fəhlə sinfinin nümayəndələrini musiqi təhsilinə cəlb etmək idi. Bu fakültədə gələcək bəstəkarlar Qara Qarayev, Cövdət Hacıyev, Tofiq Quliyev və başqaları təhsil almışlar.
1930-cu illərin sonlarından etibarən Azərbaycan akademiyası ən istedadlı və perspektivli tələbələri təhsillərini təkmilləşdirmək üçün P. İ. Çaykovski adına Moskva Konservatoriyasına göndərməyə başladı.
Akademiyanın həyatında ən məsuliyyətli dövrlərdən biri Böyük Vətən müharibəsi illəri oldu. Hacıbəylinin rəhbərliyi ilə akademiya ənənəvi tədris prosesini davam etdirməklə yanaşı, fəaliyyətini “Hər şey cəbhə üçün” şüarı altında qurdu. Akademiyanın binası hərbi hospitala verildi. Üzeyir bəy hərbi komissiyanın rəhbəri seçildi və döyüşçülər üçün yüzlərlə konsert təşkil olundu.
Üzeyir Hacıbəylinin vəfatından sonra akademiyanın rəhbərliyi Qara Qarayevə keçdi. O, bütün Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin yaradıcı liderinə çevrildi.
1956–1969-cu illərdə akademiyaya Cövdət Hacıyev rəhbərlik etmişdir. Yüksək düşüncə səviyyəsinə malik görkəmli simfonik bəstəkar pedaqoji fəaliyyətə böyük maraq göstərirdi.
1969-cu ildə akademiyanın rektoru vəzifəsinə görkəmli bəstəkar Soltan Hacıbəyov təyin olundu. Akademiyanın fəaliyyətində yeni mərhələ 1977–1991-ci illəri əhatə edir. Tanınmış musiqişünas Elmira Abbasova bu dövrdə akademiyanın rektoru olmuşdur.
Akademiyanın fəaliyyətində növbəti mərhələ 1991-ci ildən başlayır. 1991-ci ildən etibarən Azərbaycan Dövlət Musiqi Akademiyasına SSRİ və Azərbaycan Xalq artisti, professor Fərhad Bədəlbəyli rəhbərlik edir.
1997-ci ildə Fərhad Bədəlbəylinin dəvəti ilə dünya şöhrətli violonçel ifaçılarından biri, həmvətənimiz Mstislav Rostropoviç Bakı Musiqi Akademiyasına gəldi.
1991–2001-ci illər ərzində Bakı Musiqi Akademiyasının zalında ABŞ, Almaniya, Yaponiya, Çin, Fransa və Rusiya kimi müxtəlif ölkələrdən olan musiqiçilər çıxış etmişlər.
Son illərdə ali təhsil müəssisəsinin həyatında baş verən mühüm hadisələrdən biri Akademiya binasında aparılan əsaslı təmir işlərinin başa çatdırılması olmuşdur. Yenidənqurmaya ciddi ehtiyac duyan tədris müəssisəsinin kompleks şəkildə bərpası mühüm və çoxdan gözlənilən hadisə idi. 2008–2009-cu tədris ilinin başlanmasına və bərpa işlərinin tamamlanmasına həsr olunmuş təntənəli mərasimdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin və ölkənin birinci xanımı Mehriban xanım Əliyevanın iştirakı bu hadisəyə xüsusi əhəmiyyət qazandırdı.
Dövlət başçısının akademiyanın əhəmiyyəti haqqında söylədiyi fikirlər, onun banisi haqqında səsləndirdiyi səmimi və ruhlandırıcı sözlər, eləcə də ali musiqi təhsil ocağına Azərbaycan musiqisinin banisi Üzeyir Hacıbəylinin adının qaytarılması musiqi ictimaiyyəti tərəfindən böyük məmnuniyyətlə qarşılandı.
Bu gün Üzeyir Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyası haqlı olaraq milli musiqi mədəniyyətinin canlı salnaməsi kimi qəbul olunur — burada ənənələr böyük ehtiramla qorunur və eyni zamanda gələcək formalaşdırılır. Onilliklər boyu sınaqlardan, yenilənmələrdən və yaradıcılıq uğurlarından keçən akademiya öz əsas missiyasına — sənətə xidmət etmək və xalqına layiq musiqiçi nəsillərini yetişdirmək amalına sadiq qalmışdır. Onun divarları arasında musiqi səsləndikcə, Üzeyir bəyin təməlini qoyduğu iş yeni məna və yeni adlarla davam edəcəkdir
Hacı Cavadov
