Tarix çox vaxt fərqləri qabardır, lakin əsl maraq doğuran oxşarlıqları tapmaqdır. Diqqətlə baxdıqda, Azərbaycan və Osmanlı imperiyasında рökmdar qadınlar, fərqli ənənə və saray qaydalarına baxmayaraq, bir çox cəhətdən bir-birinə bənzəyirdi.
İlk növbədə — ailə vasitəsilə təsir. Həm Azərbaycan dövlətlərində, həm də Osmanlı imperiyasında qadın nadir hallarda formal olaraq taxta çıxırdı, lakin demək olar ki, həmişə hakimiyyət mərkəzinə yaxın olurdu. Hökmdarın anası, həyat yoldaşı və ya bacısı — bunlar sadəcə titullar deyildi. Onların arxasında faktiki təsir imkanları dayanırdı. Sara Xatun dövlət adından danışıqlar aparır və XV əsr mənbələrinin məlumatına görə, Osmanlı sultanı II Mehmedlə bərabər tərəf kimi görüşürdü. Kösəm Sultan isə XVII əsrdə azyaşlı sultanlar IV Murad və I İbrahim dövründə rəsmi regent kimi çıxış edir, fərmanlar imzalayır və böyük vəzir təyinatlarına təsir göstərirdi — mexanizmlər fərqli olsa da, mahiyyət eyni idi.
İkinci oxşarlıq — diplomatiyanın əsas vasitə olması. Şərq qadınları çox vaxt kişilərdən daha incə və uzaqgörən davranırdılar. Onlar danışıqlar aparır, münaqişələri yumşaldır, qılıncın artıq kömək etmədiyi yerdə razılıq əldə edirdilər. Məlumdur ki, Osmanlı sultanları Avropa sarayları ilə yazışmalar aparırdı — məsələn, Nurbanu Sultan Venesiya ilə əlaqələr saxlayır, Safiyə Sultan isə İngiltərə kraliçası I Yelizaveta ilə məktublaşırdı. Azərbaycan torpaqlarında isə hakim ailələrin qadınları tez-tez sülalələrarası ittifaqlarda və danışıqlarda vasitəçi rolunu oynayırdı.
Üçüncü ümumi cəhət — təhsil və mədəni rol. Həm Təbrizdə, həm də İstanbulda saray mühitində savadlılıq, dilləri bilmək, poeziya və etiket yüksək qiymətləndirilirdi. Qadınlar yalnız siyasətdə iştirak etmir, həm də mədəni mühiti formalaşdırırdı. Osmanlı imperiyasında bu, geniş tikinti fəaliyyəti ilə özünü göstərirdi: Hürrəm Sultan İstanbulda və Qüdsdə məscidlər, hamamlar və xeyriyyə kompleksləri (vəqflər) tikdirirdi. Azərbaycan mərkəzlərində — Təbriz və Şamaxıda isə nüfuzlu qadınlar alimləri, şairləri və dini müəssisələri himayə edərək hakim sülalələrin nüfuzunu möhkəmləndirirdilər.
Daha bir vacib məqam onların sistemə uyğunlaşma bacarığı idi. Azərbaycanda daha açıq, Osmanlı imperiyasında isə daha qapalı və sərt iyerarxiyalı mühit mövcud idi. Buna baxmayaraq, hər iki halda qadınlar öz sözlərini deməyin yolunu tapırdı. Osmanlı imperiyasında hətta rəsmi “valide sultan” titulu mövcud idi — hakim sultanın anası və dövlətin ən nüfuzlu fiqurlarından biri sayılırdı. Azərbaycan ənənəsində bu rol hər zaman rəsmi titul kimi təsbit olunmasa da, faktiki olaraq nəsil nüfuzu və şəxsi təsir vasitəsilə mövcud idi.
Bəlkə də ən əsas oxşarlıq — şəxsi güc və xarakter idi. Hakimiyyətin ənənəvi olaraq kişilərə məxsus olduğu şəraitdə zəif fiqurların mövcudluğu mümkün deyildi. Sara Xatun, Hürrəm Sultan və Kösəm Sultan tarixə titullarına görə deyil, hadisələrin gedişinə təsir göstərmək, böhran anlarında qərar qəbul etmək və hakimiyyət balansını qorumaq bacarıqları ilə düşüblər.
Ayrıca iqtisadi təsiri də qeyd etmək lazımdır. Həm Osmanlı imperiyasında, həm də Azərbaycan torpaqlarında yüksək təbəqədən olan qadınlar vəqflər və torpaq mülkləri vasitəsilə böyük maliyyə resurslarını idarə edir, yolların, karvansaraların və sosial layihələrin maliyyələşdirilməsində iştirak edirdilər. Bu, sadəcə xeyriyyəçilik deyil, siyasi nüfuzu gücləndirmək üçün bir vasitə idi.
Bu gün bu adlar yenidən ictimai yaddaşa qayıdır və xatırladır ki, Şərq heç vaxt bəzən təsvir edildiyi qədər sadə və birmənalı olmayıb. Təbrizdə və ya İstanbulda qəbul edilən bir çox mühüm qərarların arxasında, səsləri hər zaman açıq eşidilməsə də, təsiri hiss olunan qadınlar dayanırdı.
Murad Muxtarov
