Azərbaycan və Osmanlı imperiyasının memarlığı sadəcə binalardan ibarət deyil — bu, güc, nizam və zövqü birləşdirməyi bacaran dövlətlərin xarakterinin əksidir. Burada onların arasında düşündüyümüzdən qat-qat çox oxşarlıq var. İlk növbədə — məkanı qurmaq bacarığı. Həm Təbrizdə, həm də İstanbulda şəhər xaotik şəkildə formalaşmayıb. O, əsas mərkəzlərin — məscidlərin, sarayların, ictimai komplekslərin ətrafında qurulub. Hər şey əvvəlcədən düşünülüb: insanların haradan keçəcəyi, harada dincələcəyi, harada oxuyacağı, harada ticarət edəcəyi. Bu, təsadüfün deyil, idarəetmənin hiss olunduğu memarlıqdır. İkinci məqam — miqyas və formaların inamıdır. Həm Azərbaycan ustaları, həm də Osmanlı memarları iri həcmli tikililərlə işləməkdən çəkinməyiblər. Günbəzlər, tağlar, həyətlər — hamısı uzunömürlülük və təsir gücü nəzərə alınaraq inşa edilib. Bu tikililər şəhərdə “itmir”, əksinə, ona ritm verir. Ayrı bir mövzu isə detallardır. Ornamentlər, daş üzərində oyma, xəttatlıq — hər biri yüksək dəqiqliklə işlənib. Azərbaycanda xüsusilə daşla işləmə texnikası seçilir: sərt, ölçülüb-biçilmiş, artıq elementlərdən uzaq. Osmanlı memarlığında isə eyni diqqət daha geniş miqyasda təqdim olunur. Hər iki halda bir həqiqət aydın şəkildə üzə çıxır ki, ustalar effekt üçün deyil, keyfiyyət üçün çalışıblar. Digər ortaq cəhət — zahiri möhtəşəmliklə daxili rahatlıq arasında balansdır. Çöldə güc və ciddilik, içəridə isə həyət, su, kölgə və yaşayış üçün uyğun məkan. Bu, insanı sıxmayan, əksinə, əzəmətlə rahatlığı tarazlayan memarlıqdır. Bəlkə də ən vacib məqam üslubun bütövlüyüdür. Nə Azərbaycanda, nə də Osmanlı imperiyasında memarlıq təsadüfi qərarların toplusu kimi görünmür. Onun özünəməxsus, tanınan və sabit bir xətti var. Elə buna görə də bu tikililər əsrlər boyu ayaqda qalır və bu gün də məntiqi baxımdan tamamlanmış və müasir təsir bağışlayır. Bu abidələrə bu gün baxanda aydın olur ki, söhbət sadəcə tikintidən getmir. Bu, dövlətin səviyyəsinin — onun zövqünün, intizamının və ambisiyalarının nümayişidir.
Murad Muxtarov
