Qubadan dağlara doğru yola çıxıb ilk serpantində geri dönməsən, yol səni Azərbaycanın ən yüksək dağ kəndlərindən biri olan Qrız kəndinə aparacaq. Dəniz səviyyəsindən 2 000 metrdən çox yüksəklikdə yerləşən bu məkanda kəskin külək, sıldırım qayalar və sanki buludların göz səviyyəsindən keçdiyi hissi var.
Kəndə qədər təxminən 60 kilometr yol var, amma məsafə yox, təəssüratlar yolu uzadır. Dar yol qayaların arasından dolana-dolana keçir, qışda isə tez-tez qarla örtülür. Yaşlı sakinlər elə vaxtları xatırlayırlar ki, “böyük torpaq”la əlaqə həftələrlə kəsilə bilirdi. İndi ora çatmaq daha asandır, amma bu yerlərin xarakteri dəyişməyib — həm sərt, həm də gözəldir.
Kəndin girişində qonaqları qartal heykəli qarşılayır. O, hündürlükdə dayanıb qanadlarını açıb, sanki dərəyə doğru uçmağa hazırlaşır. Bu fiqur cazibə nöqtəsinə çevrilib — insanlar burada şəkil çəkdirir, dayanıb aşağıdakı dağ yamaclarına səssizcə tamaşa edirlər. Qartal təsadüfən seçilməyib: bu ərazilərdə həqiqətən də vadilər üzərində saatlarla dövrə vuran yırtıcı quşları görmək mümkündür. Yerli sakinlər deyirlər ki, qartal azadlığın və dözümlülüyün rəmzidir. Dağlarda bu keyfiyyətlər olmadan uzun müddət yaşamaq çətindir.
Kənd sanki daşdan boy atıb. Evlər terraslar şəklində qurulub, bir həyətin damı bəzən digəri üçün meydança rolunu oynayır. Dar küçələr, daş hasarlar və yalnız küləyin səsini eşitdiyin sükut. Burada bir neçə yüz nəfər yaşayır. Onlar qrız dilində danışırlar — uşaqlara ötürülməsi sayəsində bu günə qədər qorunub saxlanılan nadir bir dildir.
Kəndin köhnə hissəsində dəyirman daşını görmək olar — keçmişdən qalan dəyirman daşı. Vaxtilə Qrızda su dəyirmanları işləyirdi: dağ çaylarının suyu mexanizmi hərəkətə gətirir, sakinlər isə taxıl gətirirdi. Bu gün daş, burada həyatın necə öz gücünə qurulduğunu xatırladan bir nişanə kimi qalır. Nə fabriklər var idi, nə də böyük təchizat — yalnız zəhmət, su və səbir.
Yayda Qrız başqa cür canlanır. Turistlər gəlir, qonaq evləri açılır, yaylaqlarda mal-qara otlayır. Hava iyulda belə sərin olur, otlar sıx bitir, axşamlar isə kəndin üzərində yenə qartallar dövrə vurur. Qışda isə hər şey daha sərt olur — qar, şaxta və demək olar ki, tam sükut.
Qrız özünü olduğundan böyük göstərməyə çalışmır. Bu, sadəcə xarakterli bir dağ kəndidir. Girişində qartal, küçələrinin dərinliyində köhnə dəyirman daşı və aşağıdakı dünyadan bir az daha yavaş axan zaman hissi ilə.
Murad Muxtarov
