Bu gün tamaşaçılar növbəti qorxu filminin premyerasına axışarkən az adam xatırlayır ki, ürəyi daha sürətli döyündürən bu janr bir əsrdən çox əvvəl — səssiz kino dövründə və qaz lampalarının işığında doğulub.
Kinematoqrafik qorxuya doğru ilk addım fransız illüzionisti Jorj Melyesin 1896-cı ildə çəkdiyi iki dəqiqəlik “Şeytan qalası” qısametrajlı filmi hesab olunur. Cəmi iki dəqiqəlik ekran vaxtı — yarasalar, yoxa çıxan fiqurlar və tüstü buludundan peyda olan demon. Lakin məhz bu eksperiment kinoda bütöv bir istiqamətin başlanğıc nöqtəsinə çevrildi.
Qorxu janrının həqiqi siması Birinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşdı. Dərin sosial böhran yaşayan Almaniyada qaranlıq, sarsıdıcı və narahat üslub — ekspressionizm meydana çıxdı. 1920-ci ildə tamaşaçılar “Doktor Kaliqarinin kabineti”ni, iki il sonra isə “Nosferatu”nu gördülər. Bu filmlər ənənəvi kadr gözəlliyindən imtina etdi: əyri küçələr, uzanan kölgələr və vahiməli sükut cəmiyyətin daxili durumunun əksinə çevrildi.
Universal Pictures janrın potensialını tez anladı. 1930-cu illərin əvvəllərində studiya “Drakula” və “Frankenşteyn” filmlərini təqdim edərək ekran monstrlarını pop-mədəniyyət ikonlarına çevirdi. Öz dövrü üçün bu, əsl kommersiya uğuru idi: “Frankenşteyn” Böyük Depressiya illərində 300 min dollardan az büdcə ilə təxminən 12 milyon dollar gəlir əldə etmişdi.
Daha sonra qorxu janrı dünya ilə birlikdə dəyişməyə başladı. 1950-ci illərdə tamaşaçıları yadplanetlilər və mutasiyalar qorxudurdu — bu, soyuq müharibənin əks-sədası idi. 1970-ci illərdə dini və psixoloji qorxular ön plana çıxdı — “Şeytançı”, “Omen”. 1980-ci illərdə isə janrı sleşer filmləri ələ keçirdi — “Hellouin”, “13-cü Cümə”, “Qarağac küçəsində kabus” — və dünyaya kult antaqonistlər bəxş etdi.
Bu gün qorxu filmləri artıq çoxmilyardlıq sənayeyə çevrilib. Statista-nın məlumatına görə, 2023-cü ildə qlobal horror bazarı 8 milyard dolları ötüb, ayrı-ayrı franşizalar isə prokatda sabit şəkildə 300–400 milyon dollar gəlir toplayır.
Bakı izi
Azərbaycanda qorxu janrı uzun müddət kinematoqrafiyanın periferiyasında qalsa da, son illərdə vəziyyət dəyişməyə başlayıb. Gənc müəlliflər getdikcə daha çox qaranlıq estetikaya müraciət edir, yerli əfsanələrdən, İçərişəhərin qədim həyətlərindən və Bakının küləkli xarakterindən ilhamlanırlar. Mistika elementləri olan qısametrajlı layihələr artıq regional festivallarda nümayiş olunur və janrın yerli, özünəməxsus dilinə maraq formalaşdırır.
Maraqlıdır ki, Bakının atmosferi — dar daş küçələr, dumanlı Xəzər və gecə xəzrisi — bahalı xüsusi effektlər olmadan belə psixoloji horror üçün ideal dekorasiya yaradır.
Melyesin primitiv fəndlərindən müasir striminq premyeralarına qədər 120 ildən çox vaxt keçib. Lakin janrın mahiyyəti dəyişməz qalır: qorxu kinosu tamaşaçı ilə ən dərin qorxular haqqında danışmağa davam edir — sadəcə bunu hər yeni dövrün dili ilə edir.
Murad Muxtarov
