Azərbaycanın şimal-qərbində yerləşən Zaqatala rayonunu təsvir etmək üçün sadəcə faktlar yetmir. Orada torpaq danışır, dağlar susaraq tarix söyləyir, insanlar isə həmin tarixə ruh verir.
Rübabə Muradovanın dillər əzbəri “Zaqatala” mahnısında deyildiyi kimi, bu yerlərin torpağı üzə gülür. Sıra dağlar bir-birindən qoca, təbiət isə sanki hər fəsildə yenidən doğulur. Amma bu gözəlliklər içində ən uca olan yenə də insandır – bu torpaqda yaşayan, onu qoruyan, zənginləşdirən insan.
Tarixin dərin qatlarından gələn səslər
Zaqatalanın adı belə bir sirr daşıyır. Bəziləri bu adı qədim “Sakatala” – yəni sakların məskəni kimi izah edir, digərləri isə Zəkəriyyə adlı bir şəxsin meşəni qıraraq yaratdığı “Zəkəritala” ilə bağlayır. Hər iki halda bu adın arxasında insan və torpaq münasibətinin qədim izləri dayanır.
E.ə. VII əsrdə bu ərazilərə gələn sak tayfaları buranı özlərinə yurd seçmiş, sonralar isə Qafqaz Albaniyasının ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Tarixin müxtəlif dönəmlərindən keçən bu diyar 1830-cu ildə tikilən Zaqatala qalası ilə strateji əhəmiyyətini daha da möhkəmləndirmişdir.
Təbiətin səxavəti – dağdan düzənə uzanan gözəllik
Zaqatala Böyük Qafqazın cənub yamaclarında, Qanıx-Əyriçay vadisində yerləşir. Bir tərəfdən Gürcüstan, digər tərəfdən Dağıstan ilə həmsərhəd olan bu bölgə əsrlər boyu mədəni və iqtisadi körpü rolunu oynayıb.
Burada dağlar səma ilə danışır, çaylar isə torpağa həyat gətirir. Quton dağı 3648 metr yüksəklikdən ətrafı seyr edir, Tala və Katex çayları vadini sərin nəfəs kimi dolaşır. Meşələr isə bu torpağın yarısını örtərək ona yaşıl libas geyindirir.
1929-cu ildə yaradılmış Zaqatala Dövlət Təbiət Qoruğu isə bu təbii zənginliyin qorunduğu ən qiymətli məkanlardan biridir. Burada bəbir, maral, ayı kimi nadir canlılar hələ də öz təbii mühitində yaşayır.
Multikultural harmoniyanın ünvanı
Zaqatalanı fərqləndirən ən mühüm cəhətlərdən biri onun çoxmillətli və tolerant mühitidir. Bu torpaq yalnız coğrafi məkan deyil – müxtəlif xalqların ortaq evidir.
Burada azərbaycanlılarla yanaşı avarlar, saxurlar, ləzgilər, ingiloylar, udinlər, gürcülər, ruslar və daha onlarla xalqın nümayəndələri yaşayır. Hər biri öz dilini, mədəniyyətini, adət-ənənəsini qoruyur, eyni zamanda ümumi bir cəmiyyətin parçasına çevrilir.
Bu müxtəliflik Zaqatalada qarşıdurma yox, zənginlik yaradır. Məscidlər, qədim Alban məbədləri, kilsələr yan-yana mövcuddur. İnsanlar bir-birinin bayramını bölüşür, yasına şərik olur. Bu isə multikulturalizmin kitab səhifələrində deyil, real həyatda necə yaşadığının ən gözəl nümunəsidir.
Zəhmət, inkişaf və gündəlik həyat
Zaqatalanın bugünkü inkişafı onun zəhmətkeş insanlarının əməyinin nəticəsidir. Rayonun iqtisadiyyatında kənd təsərrüfatı – xüsusilə tütünçülük, fındıqçılıq, meyvəçilik və baramaçılıq mühüm yer tutur.
Son illərdə aparılan quruculuq işləri, yeni yollar, yaşayış binaları, sosial obyektlər bu inkişafın real göstəriciləridir. Eyni zamanda təhsil sahəsində əldə olunan nailiyyətlər – yüzlərlə gəncin ali məktəblərə qəbul olunması – bölgənin gələcəyinə olan ümidləri daha da artırır.
Mədəniyyət və yaddaş
Zaqatalada tarix sadəcə keçmiş deyil – o, bu gün də yaşayır. Pəriqala, Çingizqala kimi abidələr, qədim Alban kilsələri, kəndlərdə qorunan qədim məscidlər bu torpağın yaddaşıdır.
Eyni zamanda mədəni həyat da canlıdır – kitabxanalar, muzeylər, yerli qəzetlər, televiziya və müxtəlif tədbirlər bu bölgənin intellektual mühitini formalaşdırır.
Sonda – dağlardan uca insanlar
Zaqatala haqqında çox danışmaq olar: təbiətindən, tarixindən, iqtisadiyyatından… Amma bu bölgəni xüsusi edən bir həqiqət var: burada insanlar dağlardan da ucadır.
Bəlkə də buna görə bu torpaq hər gələnə doğma görünür. Çünki burada yalnız gözəllik yox, həm də səmimiyyət, birlik və qarşılıqlı hörmət var.
Zaqatala – adi bir rayon deyil. O, Azərbaycanın multikultural ruhunun, təbii zənginliyinin və insan dəyərlərinin canlı təcəssümüdür.
Xanım Aydın
