XIX əsrin sonu Bakını gurultulu bir ticarət orqanizminə çevirmişdi: neft bumu burada kortəbii bazarlarla və dəvə karvanları ilə yanaşı mövcud idi. Həmin dövrün ən koloritli simvollarından biri də gələcək İstiqlaliyyət prospekti olan eyniadlı küçə boyunca uzanan qarışıq və səs-küylü Nikolayev bazarı idi.
Baki-baku.az yazır ki, məhz burada — şəhərin əsas küçəsində ənənəvi ticarətlə “sivil” şəhər nizamına canatma arasında mübarizə gedirdi.
1880-ci illərdə indiki “İçərişəhər” metro stansiyasından Sabir abidəsinin yerləşdiyi skverə qədər olan sahə kapital tikililəri olmayan boş ərazi idi. Burada nə gəlir evləri, nə inzibati binalar, nə də mədəniyyət ocaqları vardı. Əvəzində isə satıcılar, arabalar, mal-qara, kömür kisələri, balıq dolu səbətlər və kənd təsərrüfatı məhsulları ilə dolu çuval bezi mövcud idi. Ticarət birbaşa “arabaların üstündən”, sanitar normalar olmadan, infrastruktur və şəhər hakimiyyətinin nəzarəti olmadan aparılırdı.
Zaman keçdikcə bu ərazi şəhər xaosunun özünəməxsus qovşağına çevrildi. 1890-cı illərin ortalarına doğru Nikolayev küçəsindəki həbsxana qalasının arxasındakı boş sahələr (həbsxana Sabir abidəsi və İsmailiyyə binasının qarşısında, Krasilnikovun evində yerləşirdi. Sonralar həbsxana Bayıla köçürüləcək, XX əsrin 40-cı illərində isə sökülmüş evlərin yerində “Monolit” binası tikiləcək) dəvə karvanlarının dayanacağına, kömür anbarlarına və zibil tullantı sahələrinə çevrildi. Qoxular, çirkab və antisanitariya təkcə şəhər sakinlərini deyil, Bakı mətbuatının redaktorlarını da qıcıqlandırırdı.
“Kaspi” qəzeti 1895-ci ilin oktyabrında açıq şəkildə yazırdı ki, sivil şəhərlərdə bazarlar mərkəzdə yerləşir və əhalini kəndlilərdən birbaşa alınan təzə məhsullarla təmin edir. Bakıda isə “bazar” rolunu kəndlərdən gələn tacirlərdən malı alıb onu bir neçə qat baha satan alverçi dükanları oynayırdı. Bu zaman kəndlilərə və xırda ticarətçilərə dürüst ticarət üçün sadəcə yer buraxılmırdı.
Jurnalistlər konkret bir meydanı — Nikolayev küçəsindəki həbsxana binasının arxasında yerləşən geniş sahəni göstərirdilər. Lakin müasir bazar əvəzinə burada kömür anbarları və karvan dayanacaqları yerləşirdi. İctimaiyyətin fikrincə, bu vəziyyət “küçəni eybəcərləşdirir” və neft diyarının sürətlə inkişaf edən paytaxtının görünüşünü korlayırdı.
Xalq arasında bu ərazi qaranlıq bir ləqəb almışdı — “Şeytan bazarı”. Bu ad təkcə ticarətin xaotik xarakterini deyil, həm də burada hökm sürən nizamsızlıq, çirkab və sosial gərginlik atmosferini əks etdirirdi. Dövrün sanitar normalarına cavab verən piştaxtaları, zirzəmiləri, buzxanaları və su kəməri olan örtülü bazarın tikilməsi təklif olunurdu.
1896-cı ildə “Kaspi” qəzeti bu məsələyə yenidən qayıtdı: layihə artıq hazır idi, şəhər başçısı Moskvaya mühəndis Pisuşevskiyə məktub göndərmişdi və tikintinin “yaxın zamanda” başlanacağı vəd edilirdi. Yeni bazar gigiyena və rasional şəhərsalmanın nümunəsi olmalı idi. Lakin bu planlar kağız üzərində qaldı.
Tarix başqa cür qərar verdi. Nikolayev küçəsi tezliklə Bakının təntənəli memarlıq prospektinə çevrildi. Burada İsmailiyyə sarayı, Tağıyev Qızlar Məktəbi, Realnı məktəb kimi bu gün paytaxtın mədəni simasını formalaşdıran binalar inşa olundu. Əgər burada bazar tikilsəydi, hətta ən müasir formada belə, şəhər landşaftı tamamilə başqa cür görünə bilərdi.
Bununla belə, sivil bazar ideyası yoxa çıxmadı. XX əsrin əvvəllərində Bakının başqa bir rayonunda Çelyayev küçəsində “Passaj” tikildi; sonralar bu məkan Aleksandr-Nevski ticarət sıraları kimi tanındı. O, adını tikintisi 1898-ci ildə başa çatan Aleksandr-Nevski katedralinin şərəfinə almışdı. 1913-cü ilə qədər bu ticarət sıraları şəhər ticarətinin tamhüquqlu mərkəzinə çevrildi.
Nikolayev bazarı isə tarixdə keçid dövrünün simvolu kimi — Bakının Şərqin kortəbii bazar ənənələri ilə Avropa tipli təşkilatlanmış şəhər modeli arasında tarazlıq axtardığı bir zamanın nişanəsi kimi qaldı. Bu, kömür qoxusunun, alverçilərin qışqırıqlarının və dəvə karvanlarının iddialı memarlıq layihələri və sanitar inqilab xəyalları ilə yanaşı mövcud olduğu bir dövr idi.
Bu gün “Şeytan bazarı”ndan heç bir iz qalmayıb, lakin onun tarixi Bakının necə formalaşdığını — ziddiyyətlər, böyük pullar, möhtəşəm planlar və gözlənilməz taleyüklü dönüşlər şəhərini daha dərindən anlamağa imkan verir. Məhz bu cür, ilk baxışda ikinci dərəcəli görünən epizodlar üzərində şəhər sivilizasiyasının əsl xronikası qurulur.
Hacı Cavadov
