Bakıda oftalmologiya mərkəzinin necə yarandığı haqqında hekayə…
Bəzən bir şəhərin taleyi nə abidələrdə, nə də səs-küylü meydanlarda deyil, insanların görmə qabiliyyətini xilas edən və onlara həyatı bütün dolğunluğu ilə görmək haqqını qaytaran binaların səssizliyində təcəssüm olunur. Akademik Zərifə Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkəzi məhz belə məkanlardandır. Bu mərkəz memarlıq ambisiyasından və ya formal dövlət qərarından doğulmayıb. Onun kökləri insan ağrısında, artan tibbi ehtiyacda və xalqın gələcəyi qarşısında hiss edilən böyük məsuliyyətdə yatır.
Burada humanizm, elmi cəsarət, memarlıq cürəti və xeyirxah işin istənilən sınaqdan sağ çıxa biləcəyinə olan inamın bir-birinə qarışdığı bir tarix başlanırdı.
Bu gün bu bina Bakının vizit kartlarından biri və elmi mükəmməlliyin simvolu kimi tanınır, lakin onun tarixi memarlıq layihəsi kimi deyil, humanist bir missiya kimi başlamışdı. 1970-ci illərin ikinci yarısında Azərbaycanda göz xəstəliklərinin yayılması sürətlə artırdı və ölkənin dünya səviyyəli müasir bir tibb mərkəzinə həyati ehtiyacı vardı. Məhz həmin dövrdə nadir məsuliyyət hissinə malik görkəmli oftalmoloq, alim Zərifə xanım Əliyeva ixtisaslaşmış bir mərkəzin yaradılması ideyasını irəli sürdü.
Baki-baku.az-ın xatırlatdığı kimi, məhz o, gələcəkdə genişmiqyaslı olacaq bu layihənin əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrildi. Bu ideya formal təşəbbüs deyildi — minlərlə insanın həyatını və taleyini xilas etməyə yönəlmiş bir strategiya idi.
Zərifə xanım Bakının baş memarı Rasim Əliyev qarşısında çətin və o dövr üçün qeyri-adi bir vəzifə qoydu: elə bir sahə seçilməli idi ki, yaşayış məhəllələri dağıdılmasın və insanlar köçürülməsin. Bu prinsp ağrı yaratmadan idi kömək etmək prinsipi idi. Memarlar şəhərin xəritəsini sanki operativ qərargah kimi araşdırırdılar: relyefi, kommunikasiya xətlərini, logistikanı, şəhərsalma inkişaf perspektivlərini təhlil edirdilər. Badamdar, Qanlı göl ətrafı, Əhmədli və Bakıxanov qəsəbələri nəzərdən keçirildi və nəhayət, 9-cu və 4-cü mikrorayonlar arasındakı boş sahə gözə dəydi.
Məhz bu ərazi Zərifə Əliyevaya ideal göründü: geniş, azad və mühəndis baxımından perspektivli. Beləliklə, şəhər xəritəsində tezliklə elmin, ən yeni tibbi texnologiyaların və insan ümidinin cazibə mərkəzinə çevriləcək bir nöqtə yarandı.
Bundan sonra tarix ittifaq miqyasında əhəmiyyət kəsb etməyə başlayır. Zərifə Əliyeva SSRİ Səhiyyə Nazirliyinə və məşhur Səhiyyə müəssisələrinin layihələndirilməsi üzrə Baş Layihə və Elmi-Tədqiqat İnstitutuna müraciət edir.
Bakının baş memarı Moskvaya yollanır, orada dövrün aparıcı mütəxəssislərindən biri — görkəmli mühəndis və memar Lifşitslə görüşür. Moskvalıların təklif etdiyi layihələr ideal idi… lakin yalnız tipik xəstəxanalar üçün. Bakı isə “tipik”lə razılaşmırdı. “Bu, Azərbaycandır – bizim milli ənənələrimiz və memarlıq xarakterimiz var”, — deyə Rasim Əliyev təkid edirdi. Və institut bu mövqeni nəzərə aldı.
Layihə “milli sima” qazandı. Burada sovet mühəndislik məktəbinin funksionallığı, tibbi məkanın ciddi məntiqi və Azərbaycan memarlıq mədəniyyətinin zərifliyi birləşdi. Hazır eskiz respublikanın rəhbəri Heydər Əliyevə təqdim ediləndə, o, ideyanı yalnız təsdiqləmədi, həm də dərhal tikintiyə başlanmasını tələb etdi. Beləliklə, şəhər tarixində yeni bir səhifə açıldı.
Tikinti sürətlə, inamla və ilhamla gedirdi. Divarlar artıq ucaldılmış, kommunikasiya xətləri quraşdırılmışdı — bina sanki gələcək həyatla nəfəs alırdı. Lakin ölkə tarixi tibb tarixinin gedişinə müdaxilə etdi. Heydər və Zərifə Əliyevlərin Moskvaya gedişi, ardınca gələn siyasi sarsıntılar, 20 Yanvar faciəsi, İttifaqın dağılması, müharibə… Bakı öz taleyinin ən ağır dövrlərindən birinə qədəm qoydu. Gələcəyin böyük görmə mərkəzi isə uzun müddət “korluğa” məhkum oldu — tərk edilmiş, yarımçıq, talan olunmuş, pəncərələri sındırılmış, qapıları oğurlanmış halda.
Yalnız Heydər Əliyevin ölkə rəhbərliyinə qayıdışından, hərbi əməliyyatların dayandırılmasından sonra dövlət yenidən gələcəyə baxa biləcək gücə sahib oldu. Ölkə boyu səpələnmiş yarımçıq arzular arasında o, bu mərkəzi də xatırladı. Tapşırıq verildi: tamamlanmalı idi. Formal şəkildə yox — Zərifə Əliyevanın düşündüyü o mənayla: peşəkarlıq, mərhəmət və həyat məbədi kimi.
Bina yenidən canlandı. Kranlar yenidən səmaya qalxdı, beton guruldadı, işıqlar yandı. Oftalmologiya Mərkəzi başa çatdırıldıqda isə o, artıq sadəcə tibb müəssisəsi deyildi. O, dözümlülüyün, varisliyin və minnətdarlığın rəmzinə çevrildi. İnsanlar naminə yaranan ideyaların ölmədiyini — tarix onları dayandırmağa çalışsa belə — sübut edən bir simvol oldu.
Bu gün Mərkəz Zərifə Əliyevanın adını daşıyır. Bu, həm ədalətli, həm də rəmzidir. Çünki məhz onun ideyası, peşəkarlığı, insanpərvərliyi və uzaqgörənliyi sayəsində bu gün minlərlə insan dünyaya daha aydın baxa bilir — həm fiziki, həm də mənəvi mənada. Bu, sadəcə bir bina deyil. Bu, memarlığın elmlə, tibbin isə ölkənin taleyi ilə qovuşduğu bir məkandır.
Hacı Cavadov
