Bəzən bir rəssamın ömrünü onun yaşadığı illərlə ölçmək mümkün olmur. Çünki rəssamın əsl ömrü çəkdiyi tablolarda davam edir. Kətan üzərində donub qalan rənglər illər keçdikcə solmur, əksinə, yeni baxışların yaddaşına köçür. Mikayıl Abdullayev də belə sənətkarlardan idi. Onun rəngləri yalnız gözə görünən dünyanı deyil, yaddaşı, ağrını, sevinci, nisgili və insanın içində gizlənən duyğuları danışırdı.
1921-ci il dekabrın 19-da Bakıda ziyalı ailəsində dünyaya gələn Mikayıl Abdullayev hələ gənc yaşlarından rəssamlığın sehrinə düşdü. 1939-cu ildə Əzim Əzimzadə adına Bakı Rəssamlıq Məktəbini bitirdi. Daha sonra Moskvada Surikov adına Dövlət Rəssamlıq Məktəbində təhsilini davam etdirdi və S. Gerasimovun emalatxanasında sənətin incəliklərini öyrəndi.
Lakin onun üçün rəssamlıq yalnız öyrənilən peşə deyildi. Bu, gördüklərini öz içindən keçirərək yenidən yaratmaq, gerçəkliyin arxasında gizlənən mənanı rəng və xətt vasitəsilə üzə çıxarmaq idi.
Mikayıl Abdullayevin sənətində ilk baxışda nəzərə çarpan cəhətlərdən biri qeyri-adi bədii ümumiləşdirmədir. O, gördüyünü olduğu kimi köçürmürdü. Təbiəti, insanı, şəhəri, hadisəni sadəcə təsvir etmək əvəzinə, onun ruhunu axtarırdı. Buna görə də Hindistan, Mingəçevir və Qarabağ mövzularında yaratdığı əsərlər yalnız konkret məkanların təsviri kimi qalmırdı. Hər bir silsilə həmin coğrafiyanın özünəməxsus ruhunu daşıyırdı.
Qarabağ yaddaşı
Mikayıl Abdullayev üçün Qarabağ sadəcə mənzərə deyildi.
Şuşanın dağları, Cıdır düzü, Topxana meşəsi, Qarabağ insanının həyatı onun yaradıcılığında dönə-dönə görünür. O, müharibədən xeyli əvvəl Şuşaya gəlmiş, bu torpağın təbiətini və insanlarını yaxından müşahidə etmişdi. Sonralar Qarabağ onun yaradıcılığında xüsusi yer tutdu.
Onun Cıdır düzü və Topxana meşəsi ilə bağlı əsərlərində yalnız dağların, ağacların, səmanın rəngi yoxdur. Orada bir torpağın yaddaşı var. Sanki rəssam mənzərəni çəkməklə kifayətlənmir, həmin torpağın nəfəsini də kətana köçürürdü.
Bu səbəbdən onun Qarabağ əsərlərinə baxarkən yalnız gözlə görmək kifayət etmir. Orada keçmişin səsini, insanların həyatını, təbiətin sakitliyini duymaq mümkündür.
Müharibənin ağrısı
Mikayıl Abdullayev yaradıcılığında sevinc qədər kədərə də yer ayırırdı. Onun əsərlərində insan həyatının işıqlı tərəfləri ilə yanaşı, ağır sınaqları da öz əksini tapırdı.
1941-ci ildə başlayan müharibə onun yaradıcılığının əsas mövzularından birinə çevrildi. Müharibə haqqında yaratdığı əsərlərdə qəhrəmanlıqla yanaşı, insan ağrısı da vardı. Bu ağrı xüsusilə kənd qadınlarının ağır həyatını əks etdirən əsərlərində hiss olunurdu.
Masallı qadınlarının gündəlik zəhməti, kənd həyatının ağırlığı, müharibənin ailələrin taleyinə gətirdiyi yük onun fırçasında monumental xarakter alırdı. Rəssam bu insanlara kənardan baxmırdı. Onların ağrısını öz içindən keçirir, duyduğu həyəcanı rənglərə çevirirdi. Bəlkə də buna görə onun tablolarında insan fiqurları sadəcə obraz deyil. Onlar müəyyən bir dövrün yaddaşına çevrilirlər.
20 Yanvarın susmayan rəngləri
Mikayıl Abdullayevin yaradıcılığında ağrının ən ağır ifadələrindən biri 20 Yanvar faciəsinə həsr etdiyi “Nakamların dəfni” əsəridir.
Rəssam həmin faciənin şahidi olmuşdu. Buna görə də bu mövzu onun üçün uzaqdan müşahidə edilən tarixi hadisə deyildi. O, gördüyü faciəni sənətin dili ilə ifadə etməyə çalışırdı.
“Nakamların dəfni” əsərində rənglər sanki sözün yerinə danışır. Burada ölüm qədər həyat, faciə qədər qəhrəmanlıq da hiss olunur. Şəhidlərin taleyi rənglərin dramatik dili ilə ümumiləşdirilir və bir xalqın yaddaşına həkk olunur.
Mikayıl Abdullayev 20 Yanvar cinayətini XX əsrin böyük cinayətlərindən biri hesab edirdi. Onun bu mövzuya münasibəti də sənətkarın yalnız hadisələri təsvir edən deyil, yaşadığı dövr qarşısında mənəvi məsuliyyət daşıyan şəxs olduğunu göstərirdi.
Füzulinin ruhunu rənglərlə danışmaq
Mikayıl Abdullayevin yaradıcılığında Azərbaycan klassik irsi də xüsusi yer tutur. Onun Füzuli obrazına münasibəti bu baxımdan diqqətəlayiqdir.
Füzulini təsvir edərkən rəssam akademik rəngkarlıq ənənəsini Şərq miniatür sənətinin incə xüsusiyyətləri ilə birləşdirirdi. Əsərdə qəhvəyi, sarı, oxra və tünd-kərpic tonları üstünlük təşkil edir. Bu rənglər tamaşaçıda sanki qədim əlyazmanın səhifələrini vərəqləmək hissi yaradır. Fonun quruluşunda isə Şərq miniatürünün “lövhə” və “haşiyə” ənənələri duyulur. Beləcə, ortaya adi portretdən daha böyük bir məna çıxır. Bu, Füzulinin yalnız zahiri görünüşünün təsviri deyil, onun poetik dünyasının vizual ifadəsidir. Rəssam rənglərin dili ilə şairin tənhalığını, nisgilini, mənəvi dərinliyini və sözünün qüdrətini çatdırmağa çalışır. Füzulinin misralarında söz necə bir neçə mənanı özündə birləşdirirsə, Abdullayevin rəngləri də bir neçə duyğunu eyni anda yaşadır.
Bu əsərdə akademik rəngkarlıq, xəttatlıq və miniatür ənənəsi bir-birinə qovuşur. Kətan sadəcə baxılan deyil, sanki oxunan sənət nümunəsinə çevrilir.
Hindistanın rəngləri
Mikayıl Abdullayevin yaradıcılığında Hindistan mövzusu da xüsusi yer tutur. Hindistan onun üçün ekzotik görüntülər toplusu deyildi. Rəssam bu ölkənin insanını, məişətini, küçələrini, rənglərini və həyat ritmini müşahidə edərək özünəməxsus bədii dil yaratmışdı.
Onun Hindistan silsiləsinə daxil olan əsərlərində rənglərin zənginliyi ilə yanaşı, insan obrazları da diqqət çəkir. Rəssam burada da gerçəkliyi mexaniki şəkildə təkrarlamır, gördüklərini öz sənət dünyasından keçirirdi.
Bu əsərlər onun yaradıcılığının coğrafiyasını genişləndirirdi. Bakıdan Şuşaya, Mingəçevirdən Hindistana qədər uzanan bu yaradıcılıq xəttinin hər nöqtəsində isə eyni sənətkarın baxışı hiss olunurdu.
Rənglərin öz dili vardı
Mikayıl Abdullayevin sənət dünyasında rəng sadəcə rəng deyildi.
Qəhvəyi bəzən zamanın ağırlığına, sarı yaddaşa, oxra qədimliyə, tünd-kərpic isə keçmişin isti və ağrılı nəfəsinə çevrilirdi. İşıqla kölgə, rənglə xətt, insanla məkan arasında qurduğu münasibət onun əsərlərinə xüsusi emosional güc verirdi.
O, bir hadisəni danışmaq üçün yüzlərlə sözə ehtiyac duymurdu. Bəzən bir qadının baxışı, bir ağacın kölgəsi, dağların rəngi və ya səssiz bir insan fiquru bütöv bir dövr haqqında danışa bilirdi. Məhz bu xüsusiyyət onun əsərlərini fərqləndirirdi: rəssam təsvir etməklə kifayətlənmirdi, düşündürürdü.
Dünyaya açılan sənət
Mikayıl Abdullayevin əsərləri Azərbaycanın hüdudlarını aşaraq dünyanın müxtəlif muzeylərində özünə yer tapdı. Onun Dehli, London, Monreal, Moskva və digər şəhərlərdə fərdi sərgiləri keçirildi. Bu sərgilər Azərbaycan rəssamlıq məktəbinin imkanlarını dünyaya göstərən mühüm hadisələr idi. O, sənətdə qazandığı uğurlara görə yüksək fəxri adlara layiq görüldü. 1958-ci ildə SSRİ Rəssamlıq Akademiyasının müxbir üzvü seçildi. 1960-cı ildə Azərbaycan SSR xalq rəssamı, 1963-cü ildə isə SSRİ xalq rəssamı adına layiq görüldü. Professor kimi pedaqoji fəaliyyət göstərdi, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı seçildi, Lenin ordeni və “Oktyabr inqilabı” ordeni ilə təltif edildi. Amma bütün bu titulların arxasında bir sənətkarın əsas ölçüsü dayanırdı: onun əsərlərinin zaman qarşısında yaşaya bilməsi.
Kətanda qalan ömür
Mikayıl Abdullayev 2002-ci il avqustun 21-də Bakıda vəfat etdi. Bu gün onun həyatı artıq bir bioqrafiya deyil, Azərbaycan rəssamlıq tarixinin bir parçasıdır. Onun əsərləri müxtəlif muzeylərdə, kolleksiyalarda, albomlarda yaşayır. Lakin rəssamın əsl mirası yalnız qorunan tablolar deyil. Bu miras Qarabağın dağlarında, Şuşanın yaddaşında, müharibənin ağrısında, 20 Yanvarın susmayan harayında, Hindistanın rəngli küçələrində və Füzulinin kədərli misralarında yaşayır. Mikayıl Abdullayev dünyanı olduğu kimi çəkmədi. O, gördüyü dünyanın içində görünməyənləri rəngə çevirdi. Bəlkə də böyük rəssamın fərqi elə bundadır: o, kətana yalnız gördüklərini deyil, duyduqlarını da köçürür. Və illər keçir, insan dəyişir, şəhərlər dəyişir, zaman öz rəngini dəyişir. Amma əsl sənət əsərinin qarşısında dayandıqda rəssamın səsi yenidən eşidilir. Mikayıl Abdullayevin rəngləri də hələ danışır.
Xanım Aydın
