Azərbaycanın ən qədim və özünəməxsus yaşayış məntəqələrindən biri olan Lahıc əsrlər boyu xalq sənətkarlığı, memarlıq irsi və zəngin mədəniyyəti ilə tanınıb. Bu qədim qəsəbə İsmayıllı rayonu ərazisində yerləşir və Dağlıq Şirvan iqtisadi rayonunun mühüm tarixi-mədəni mərkəzlərindən biri hesab olunur.
Dağların qoynunda yerləşən Lahıc həm təbiəti, həm qədim küçələri, həm də sənətkarlıq ənənələri ilə Azərbaycanın ən maraqlı turizm məkanlarından biridir. Bəzən onu “açıq səma altında muzey” də adlandırırlar.
Coğrafi mövqeyi və təbii mühiti
Lahıc Bakıdan təxminən 180 kilometr şimal-qərbdə yerləşir. Qəsəbə Böyük Qafqaz dağlarının cənub yamaclarında, Niyal silsiləsinin ətəyində və Girdimançayın yuxarı axarında salınıb. Dəniz səviyyəsindən 1200–1500 metr yüksəklikdə yerləşən bu yaşayış məntəqəsi ətrafdan uca dağlarla əhatə olunub.
Qəsəbənin ətrafında Babadağ, Niyal, Qaban, Xart, Quzudöşü, Ağbulağ və Gümüşqala kimi dağlar yüksəlir. Girdimançayın mənbələri Babadağın 3100 metr yüksəklikdəki cənub yamacından başlayır. Lahıcın ərazisindən həmçinin Lilo, İl, Cəfələ və Kişlər kimi kiçik çaylar axır.
Bu coğrafi mövqe qədim dövrlərdə Lahıcı təbii qalaya çevirir, onu xarici hücumlardan qoruyurdu.
Lahıc adının mənşəyi
Lahıc toponiminin mənşəyi haqqında müxtəlif fikirlər mövcuddur. Şərqşünas alim Vladimir Minorski bu adın qədim Layzan şahlığı ilə əlaqəli olduğunu qeyd edir.
Xalq arasında isə sözün mənası müxtəlif şəkildə izah olunur: “Həcc yolu”, “Daşlıq yer”, “Böyük su kənarı”, “Köçməyənlər”, “Tayfa və ya ləhcə” kimi fərziyyələr mövcuddur.
Qədim tarix və inkişaf yolu
Lahıcın tarixi iki min ildən çox keçmişə gedib çıxır. Qəsəbə ətrafında tapılmış daş bıçaqlar, ox ucluqları və gil qablar bu ərazidə çox qədim dövrlərdən yaşayış olduğunu göstərir.
Tarixi mənbələrə görə, ərəb hücumları dövründə Cavanşirin yay iqamətgahı Niyal dağının Lahıca baxan yamacında yerləşirdi. Həmin dövrdə Lahıc müdafiə baxımından əhəmiyyətli qala-şəhər kimi tanınırdı.
III əsrdə hakimiyyətə gəlmiş Sasanilər imperiyası dövründə qəsəbənin əhəmiyyəti daha da artdı. Sasani hökmdarları I Qubad və I Xosrov Ənuşirəvan ölkənin şimal sərhədlərini möhkəmləndirmək məqsədilə burada hərbi qurğular tikdirirdilər.
Sonrakı dövrlərdə Lahıc Mehranilər sülaləsi üçün mühüm sığınacaq rolunu oynadı. Qəsəbə həmçinin Şirvanşahlar dövləti, Osmanlı dövrü, Şirvan xanlığı, çar Rusiyası və sovet hakimiyyəti illərində də region üçün mühüm mərkəz olaraq qaldı.
Karvan yollarının keçdiyi Lahıc orta əsrlərdə sənətkarlıq və ticarət şəhəri kimi inkişaf etmişdi.
Qədim memarlıq və daş döşənmiş küçələr
Lahıcın ən diqqət çəkən xüsusiyyətlərindən biri onun memarlığıdır. Qəsəbənin küçələri ağ çay daşları ilə mozaika formasında döşənib. Evlərin əksəriyyəti iki və ya üç mərtəbəli olub, əsasən çay daşlarından tikilib.
Maraqlı xüsusiyyətlərdən biri də qədim kanalizasiya sistemi – kürəbənddir. Bu sistem yüzillər əvvəl yaradılmış və bu günə qədər işlək vəziyyətdə qalmışdır.
Lahıc əvvəllər yeddi məhəllədən – Ağalı, Bədöyun, Pishta, Zəvəro, Ərəgit, Dərelilo, Bağmija məhəllələrindən ibarətdir.
Hər məhəllənin öz məscidi, hamamı və bulağı olurdu.
Dövlət tərəfindən qorunan tarixi qoruq
1980-ci ildə Lahıcın tarixi irsini qorumaq məqsədilə Lahıc Dövlət Tarix‑Mədəniyyət Qoruğu yaradılıb. Qoruq Lahıc qəsəbəsi və Ərəgit kəndinin təxminən 80 hektar ərazisini əhatə edir.
Burada dövlət qeydiyyatına alınmış 100-dən çox tarixi abidə qorunur. Onların arasında 5 məscid, 3 hamam, qədim körpü, su dəyirmanı, onlarla yaşayış evi və qədim qəbirüstü abidələr mövcuddur.
Ərazidə yeni tikililərin müasir materiallarla inşasına məhdudiyyət qoyulub ki, qəsəbənin tarixi görünüşü qorunub saxlanılsın.
Lahıc – sənətkarlar şəhəri
Lahıc əsrlər boyu Azərbaycanın ən məşhur sənətkarlıq mərkəzlərindən biri olub. XIX əsrin ortalarında qəsəbədə 250-yə yaxın sənətkarlıq emalatxanası fəaliyyət göstərirdi və 120-dən çox sənət növü inkişaf etmişdi.
Bu gün də Lahıc ustaları qədim sənət ənənələrini yaşadırlar. Burada misgərlik, xalçaçılıq, dəmirçilik, dülgərlik, dabbağlıq, papaqçılıq, çəkməçilik, corab toxuculuğu və s. yaşayır və gələcək nəsillərə ötürülür.
Misgərlik – Lahıcın simvolu
Lahıcın ən məşhur sənəti misgərlikdir. Bu sənət əsrlər boyu qəsəbənin iqtisadi və mədəni həyatında mühüm rol oynayıb.
Lahıc ustalarının hazırladığı mis qablar – dolça, satıl, sərnic, güyüm, məcməyi, sini, qazan, çıraq və digər məmulatlar incə naxışlarla bəzədilirdi və Orta Asiya, Dağıstan, Gürcüstan, İran və Türkiyədə böyük şöhrət qazanmışdı.
2015-ci ildə “Lahıc misgərlik sənəti” UNESCO-nun Qeyri-maddi mədəni irs üzrə Reprezentativ siyahısına daxil edilib.
Digər məşhur sənətlər
Həkkaklıq
Mis qabların üzərindəki naxışları işləyən ustalar həkkak adlanırdı. Onlar qabları bitki, heyvan təsvirləri və şərq poeziyasından götürülmüş yazılarla bəzəyirdilər.
Dabbağlıq və dəri məmulatları
Lahıc dabbaqları qoyun, keçi və dana dərilərini aşılayaraq müxtəlif dəri məhsulları hazırlayırdılar. Bu sahə sərraclıq, papaqçılıq və ayaqqabı tikilməsi kimi yeni sənətlərin yaranmasına səbəb olmuşdu.
Dəmirçilik və silahsazlıq
Orta əsrlərdə Lahıcda hazırlanmış xəncər və qılınclar regionun ən keyfiyyətli silahları hesab olunurdu. Ustalar qızıl və gümüş bəzəkli silahlar hazırlayır, bəzən isə Dəməşq poladı səviyyəsində polad əldə etməyi bacarırdılar.
Xalçaçılıq
Lahıc xalçaları zəngin rəngləri, naxışlarının incəliyi və xovunun sıxlığı ilə seçilir. Bir vaxtlar yüzlərlə toxucu bu sənətlə məşğul olurdu.
Turizm mərkəzi
Bu gün Lahıc Azərbaycanın ən populyar turizm məkanlarından biridir. Qəsəbə Böyük İpək Yolu beynəlxalq turizm marşrutuna daxil edilib.
Lahıca gələn turistlər burada qədim daş küçələrdə gəzir, sənətkarların emalatxanalarını izləyir, mis və əl işləri suvenirləri alır, dağ təbiətinin gözəlliyindən zövq alırlar.
Qəsəbənin əsas küçəsi “Böyük küçə” və ya “Bazar küçəsi” adlanır. Burada mis dükanları və emalatxanaları yerləşir və turistlər ustaların işləmə prosesini canlı izləyə bilirlər.
Dağların qoynunda yaşayan mədəni irs
Minillik tarixə malik Lahıc həm qədim yaşayış məntəqəsidir, həm də Azərbaycanın mədəni irsinin canlı daşıyıcısıdır. Memarlıq ənənələri, daş döşənmiş küçələri, sənətkar emalatxanaları və zəngin adət-ənənələri bu qəsəbəni ölkənin ən unikal yerlərindən birinə çevirir.
Bu gün də Lahıc öz qədim ruhunu qoruyaraq həm tarixsevənləri, həm də turistləri özünə cəlb edən nadir mədəniyyət məkanlarından biri olaraq yaşayır.
Xanım Aydın
