Azərbaycanın musiqi aləti olan kanun tez-tez qədim Misir arfası ilə əlaqələndirilir. Ondan fərqli olaraq, kanonun çoxsaylı simləri taxta gövdənin üzərində üfüqi şəkildə yerləşir. Kanon həmçinin Avropada geniş yayılmış qüsli, tsimballar və sitra kimi alətlərlə də qohum hesab olunur. Oxşar adına görə güman edilir ki, kanon antik dövrün kanonu — zamanla bir siminə digər simlərin əlavə olunduğu monoxordla bağlıdır. Təsadüfi deyil ki, tacik musiqişünası, müğənni və çəng ifaçısı Dərviş Əli (XVI əsrin ikinci yarısı — XVII əsrin birinci yarısı) bu aləti ellin mədəniyyətinin irsi hesab edirdi.
Yazılı mənbələrə görə, hələ eramızdan əvvəl kanun Qədim Misirdə, Anadoluda və Mesopotamiyada tanınırdı. Sonralar alət İranda, Qafqazda, Mərkəzi Asiyada, həmçinin Pakistan, Hindistan və Çində yayılmışdır. Orta əsrlərdə kanun Azərbaycan ərazisində geniş yayılmışdı. Onun haqqında Azərbaycan ədəbiyyatının bir çox klassikləri yazaraq bu alətin xüsusi musiqi xüsusiyyətlərini qeyd ediblər.
Nizami Gəncəvi (1141–1209) kanunu digər simli alətlərdən üstün tutaraq onun qalın və nazik simlərinin gözəl səslənməsi və insan duyğularına təsiri haqqında yazırdı.
Şair Məhəmməd Füzuli (1498–1552) “Yeddi cam” alleqorik poemasında kanunu içindən “yalvarışlı və zərif bir melodiya” eşidilən “sirlər sandığı” ilə müqayisə edirdi. O həmçinin bu alətə heç nə danışmamağı tövsiyə edirdi, çünki onun “yüz dili” var — bu da simlərin çoxluğuna işarədir.
Orta əsrlərdə kanunun ölçülərinə görə fərqlənən üç ən geniş yayılmış növü mövcud idi: türk kanunu — kiçik ölçülü, bağdad kanunu — orta ölçülü və misir kanunu — ən böyük. Azərbaycan kanunu türk və ərəb variantlarından səs düzümü ilə fərqlənirdi; bu düzüm bir oktavada 17 pilləni əhatə edirdi.
Həmin dövrdə kanunun görünüşü haqqında məşhur şairlərin əsərlərinin əlyazmalarındakı miniatürlər təsəvvür yaradır. Bu miniatürlərdə adətən hökmdar saraylarında keçirilən şənlik və əyləncə səhnələri təsvir olunur. Müxtəlif simli və nəfəs alətlərində ifa edən musiqiçilər arasında zərb alətlərinin müşayiəti ilə kanun çalan — çox vaxt qadın ifaçı da görünür. O, ayaqlarını çarpazlayaraq oturur və kanunu dizləri üzərində saxlayır. Həmin dövrdə alətin gövdəsi müasir kanondan xeyli fərqlənirdi. Yuxarıdan baxdıqda gövdə royal formasını xatırladır. Bu isə XVII–XVIII əsrlərdən sonra kanunun quruluşunun xeyli dəyişdiyini göstərir.
1930-cu illərdə kanona laqeyd münasibət səbəbindən yaranmış təxminən yarım əsrlik unudulmadan sonra alət yenidən səslənməyə başladı. Bu, 1959-cu ildə Moskvada keçirilən Azərbaycan ədəbiyyatı və mədəniyyəti ongünlüyü zamanı bəstəkarlar Süleyman Ələsgərov və Səid Rüstəmovun təşəbbüsü ilə baş verdi. Həmin tədbirdə kanunda solo partiyanı Asya Tağıyeva ifa etdi. Bundan sonra alətə maraq nəzərəçarpacaq dərəcədə artdı. Kanon bütün xalq çalğı alətləri ansambllarına, həmçinin müxtəlif folklor, kamera və estrada kollektivlərinə daxil edilməyə başladı.
Zəngin, parlaq və eyni zamanda yumşaq səslənməsi sayəsində kanun tez-tez muğamların — xüsusilə “Bayatı-Şiraz” və “Çahargah”ın, həmçinin xalq mahnılarının solo ifasında istifadə olunur.
Peşəkar musiqi nümunələrindən ilk ifa olunan əsərlərdən biri Zakir Bağırovun kanun və iki arfa üçün yazdığı “Rapsodiya” olmuşdur. Süleyman Ələsgərov kanun və xalq çalğı alətləri orkestri üçün Poema və “Şalaho” rəqs melodiyasını bəstələmişdir. Dadaş Dadaşov kanon və fortepiano üçün Pyes, “Poema”, skerso janrında “Çinarın sevinci” və simfonik orkestr üçün Kanun konserti yazmışdır. Oqtay Zülfüqarov “Ballada”, “Poema” və konsert pyesləri, İlham Abdullayev isə kanun və fortepiano üçün iki pyes yaratmışdır.
Kanunun xüsusi səslənməsi Fikrət Əmirov və Elmira Nəzirovanın fortepiano və simfonik orkestr üçün yazdıqları Konsertdə də eşidilir. Alətin lirik və yumşaq səslənməsi Hacı Xanmməmmədovun “Yuxu rəqsi” və “Bahar süitası” əsərlərində də gözəl şəkildə əks olunmuşdur. Eyni zamanda Süleyman Ələsgərovun xalq çalğı alətləri orkestri üçün Konsertində, “Poema”sında, “Bahar nəğmələri”, “Sözsüz mahnı” və “Qarabağ nəğmələri” rapsodiyasında kanunun səslənməsi xüsusi yer tutur.
Beləliklə, kanon Azərbaycan musiqi mədəniyyətində xüsusi yerə malikdir. Qədim dövrlərdən bu günə qədər uzanan uzun tarixi ərzində bu alət özünəməxsus səslənməsini və bədii əhəmiyyətini qoruyub saxlamışdır. Bu gün də kanon həm xalq, həm də akademik musiqidə səslənərək Şərq musiqi ənənəsinin zənginliyini əks etdirir və Azərbaycanın musiqi irsinin simvollarından biri olaraq yaşayır.
Hacı Cavadov
