Futbol üzrə dünya çempionatının tarixi sadəcə idman qələbələrinin xronikası deyil, qlobal ambisiyalar, siyasi kompromislər və oyuna olan insan ehtirasının zəfəri haqqında maraqlı bir dastandır. Böyük Britaniyanın dumanlı meydançalarında keçirilən sadə oyunlardan milyardlarla tamaşaçı toplayan möhtəşəm finallara qədər futbolun planetin ən böyük idman tamaşasına çevrilməsi yolu gözlənilməz dönüşlərlə dolu olub.
Baki-baku.az bildirir ki, məhz FIFA-nın prezidenti Jül Rimenin 1928-ci ildə verdiyi qərar dünya idman xəritəsini əbədi dəyişən turnirin başlanğıc nöqtəsi oldu.
1872-ci ildə İngiltərə ilə Şotlandiya arasında keçirilən ilk beynəlxalq oyun qlobal fenomenin müjdəçisi olmaqdan daha çox lokal hadisə təsiri bağışlayırdı. Lakin XX əsrin əvvəllərinə doğru futbol sürətlə Avropada və onun hüdudlarından kənarda yayılmağa başladı: milli assosiasiyalar yaradılır, yığma komandalar formalaşır, beynəlxalq görüşlər isə getdikcə daha müntəzəm xarakter alırdı. Simvolik mərhələ 1904-cü ildə Parisdə Fransa–Belçika oyunu oldu. Məhz bu matçdan sonra Avropanın futbol qüvvələrini birləşdirən və dünya futbolunun institusional təməlini qoyan FIFA yaradıldı.
Olimpiya Oyunları futbol üçün ilk böyük beynəlxalq arena oldu. Artıq 1908-ci ildə Londonda keçirilən turnir FIFA-nın himayəsi altında baş tutdu, baxmayaraq ki, burada yalnız həvəskar komandalar iştirak edirdi. İngiltərə 1908 və 1912-ci illərdə ardıcıl iki dəfə qızıl medal qazansa da, bu yarışlar daha çox Olimpiadanın maraqlı əlavəsi kimi qəbul olunur, tamhüquqlu dünya çempionatı sayılmırdı. Bununla belə, məhz Olimpiya turnirləri futbolun qitələri birləşdirmək gücünə malik olduğunu ilk dəfə nümayiş etdirdi.
Eyni zamanda alternativ formatlar da yaranırdı. 1908-ci ildə Turində “Torneo Internazionale Stampa Sportiva” keçirildi, 1909-cu ildə isə ser Tomas Lipton məşhur “Sir Thomas Lipton Trophy” turnirini təşkil etdi. Burada ölkələri təmsil edən klub komandaları mübarizə aparırdı. Formal olaraq klub yarışları olsa da, məhz bu turnirlər “ilk dünya çempionatı” mifini formalaşdırdı və sübut etdi ki, futbol qlobal formata və peşəkar səviyyəyə hazırdır.
Həlledici məqam 1920-ci il Olimpiadası oldu – burada Belçika FIFA-nın himayəsi altında keçirilən ilk qitələrarası turnirin qalibi oldu. Lakin əsl sensasiya Uruqvayın 1924 və 1928-ci illərdə qazandığı qələbələr idi. Kiçik Cənubi Amerika ölkəsi qəfil futbol supergücünə çevrildi və bu triumflar onun müstəqilliyinin 100 illiyi ilə üst-üstə düşdü. Məhz bu fakt Uruqvayın 1930-cu ildə keçiriləcək ilk dünya çempionatına ev sahibliyi etməsini müəyyənləşdirdi.
Turnirin Montevideoda keçirilməsi cəsarətli qərar idi: Avropa komandalarını Atlantik okeanı üzərindən uzun və bahalı dəniz səfəri gözləyirdi. Starta iki ay qalmış Avropadan heç bir yığma iştirakını təsdiqləməmişdi. Yalnız Jül Rimenin şəxsi səyləri nəticəsində Belçika, Fransa, Rumıniya və Yuqoslaviya turnirə qatıldı. Nəticədə ilk dünya çempionatında 13 yığma mübarizə apardı: yeddisi Cənubi Amerikadan, dördü Avropadan, ikisi isə Şimali Amerikadan.
Debüt turniri dərhal tarixi anlarla yadda qaldı. Fransa və ABŞ ilk qələbələri qazandı, fransız Lüsien Loran isə dünya çempionatları tarixində ilk qolu vuraraq adını əbədiləşdirdi. Amerikalı Bert Petnoud ilk het-trikin müəllifi oldu və sübut etdi ki, futbol artıq o dövrdə fərdi qəhrəmanlıqlar arenası idi. Zirvə nöqtəsi isə Montevideodakı stadionda 93 min tamaşaçının izlədiyi Uruqvay – Argentina finalı oldu. Meydan sahiblərinin 4:2 hesablı qələbəsi Uruqvayı planetin ilk futbol əfsanəsinə çevirdi.
O vaxtdan bəri dünya çempionatı 13 komandalıq bir eksperimentdən 32 yığmanın iştirak etdiyi, seçmə mərhələdə isə təxminən 200 ölkənin mübarizə apardığı möhtəşəm turnirə çevrilib. Lakin məhz XX əsrin əvvəllərində baş verən hadisələr – dəniz səfərlərinin romantikası, Olimpiya döyüşləri və FIFA-nın öz turnirini yaratmaqla bağlı cəsarətli qərarı – futbolu bu gün olduğu hala gətirdi: sadəcə oyun deyil, ümumdünya mədəni fenomeni.
Hacı Cavadov
