Bakının Binəqədi rayonunda ucalan Heydər Məscidi həm dini dəyərin, həm də müasir Azərbaycanın memarlıq potensialının parlaq nümunəsidir.
Baki-baku.az -ın qeyd etdiyi kimi, dörd dənə 95 metrlik minarəsi ilə şəhərin siluetini tamamlayan bu monumental abidə, regionun ən böyük ibadət məkanlarından biri kimi tanınır.
Ötən ilin aprel ayında Heydər məscidi memarlıq abidələrinin siyahısına daxil edilib.
Tikinti işlərinə 2012-ci ilin sentyabrında start verilib, qısa müddət ərzində yüksək keyfiyyət və bədii zənginlik tələblərinə cavab verən tikili inşa edilib. 26 dekabr 2014-cü ildə isə təntənəli açılış mərasimi keçirilib. Mərasimdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, dövlətimizin başçısı İlham Əliyev, Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti Mehriban xanım Əliyeva və onların ailə üzvləri iştirak ediblər.
Prezident İlham Əliyev məscidin tikintisini daim diqqət mərkəzində saxlayıb, burada həyata keçirilən inşaat işlərinin gedişi ilə yaxından maraqlanıb, mütəmadi olaraq buraya gələrək görülən işlərlə bağlı müvafiq tapşırıqlarını verib.
75 min nəfərlik tutuma malik olması məscidi Cənubi Qafqazın ən iri dini kompleksi statusuna yüksəldir.
Şirvan-Abşeron üslubunun klassik cizgilərini müasir mühəndis həlləri ilə birləşdirən layihənin memarı Ədalət Məmmədovdur. Ümumi 12 000 m² sahə, 4 200 m² daxili namaz zonası, iki müxtəlif hündürlüklü günbəz (55 m və 35 m) kimi parametrlər məscidin miqyasını göstərir.
Fasadda xüsusi dağ daşı işlənməsi, interyerdə Qurani-Kərim ayələrinin kalliqrafik kompozisiyası və zəngin şəbəkə naxışları diqqəti cəlb edir. Günün müxtəlif saatlarında dəyişən işıqlandırma məscidi həm gündüz, həm də gecə fotoqrafları üçün cazibə mərkəzinə çevirir. Layihə eyni zamanda sülh, qarşılıqlı hörmət və multikulturalizmin təcəssümü kimi qəbul edilir, çünki burada islam dinin müxtəlif məzhəblərinin bütün nümayəndələri ibadət edə bilir.
Kompleksin inşası zamanı Azərbaycan hökumətinin maliyyə dəstəyi, memarlıq ənənələrinə ehtiram və müasir təhlükəsizlik normaları harmoniya yaradıb. Heydər məscidi paytaxt sakinləri və turistlər üçün təkcə ibadət yeri deyil, həm də milli irsin canlı muzeyinə çevrilib.
Məscidin layihəsi 2012-ci ildə təsdiq edilib və Ümummilli Lider Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunub. Tikinti dövrü ərzində hökumət nümayəndələri prosesi yaxından izlədilər, inşaat şirkətləri isə yerli daş emalı ənənələrini qoruyaraq innovativ texnologiyalardan istifadə etdilər. Dörd illik fasiləsiz işlərin nəticəsi olaraq 2014-cü ilin sonunda möhtəşəm kompleks tam hazır vəziyyətə gətirildi və ziyarətçilərin istifadəsinə verildi.
Tikinti prosesində seysmik dayanıqlığın artırılması üçün xüsusi qaya təməl sistemi tətbiq olunub. Bu qərar Bakının geoloji şəraiti nəzərə alınaraq verildi. Eyni zamanda minarələrin 95 m hündürlükdə beton-dəmir karkas konstruksiyası ilə möhkəmləndirilməsi uzunmüddətli davamlılığı təmin etdi. Layihənin ideyası klassik Şirvan-Abşeron motiflərini müasir memarlıq dilində yenidən şərh etmək idi. Tağlı giriş portalları, stalaktit-muqarnas dekoru və həndəsi ornamentlər komplekslə regionun tarixi məscidləri arasında vizual bağ yaradır. Uzaqdan baxan zaman günbəzlərin ritmik xətti və minarələrin simmetriyası məscidə ahəngdarlıq bəxş edir. Fasad daş örtüyü Qobustan bölgəsindən gətirilən xüsusi əhəngdaşından yonulub. Material günəş şüaları altında krem rənginin çalarlarını ıks etdirərək zəriflik təsiri bağışlayır.
Daxili eyvanlarda məharətlə işlənmiş şəbəkə pəncərələr günün müxtəlif saatlarında interyerə fərqli işıq kölgələri salır. 95 metr hündürlüyə malik dörd möhtəşəm minarə Bakının panoramasında aparıcı vizual rol oynayır. Silindrik gövdə və konusvari başlıq kompozisiyası həm Osmanlı, həm də Səfəvi memarlıq ənənələrindən ilham alıb. Minarələrin zirvəsində yerləşən xüsusi işıq qurğuları axşam saatlarında səmanı bənzərsiz şəkildə işıqlandırır. Günbəzlər sistemi ikiölçülü dizayn prinsipi əsasında formalaşıb: əsas günbəz 55 m, köməkçi günbəz 35 m hündürlükdədir
Abidənin interyer sahəsi 4 200 m² olmaqla əsasən müxtəlif təbii daş növləri və əl işləməli taxta panellərlə bəzədilib. Böyük namaz zalında İslam üslublu həndəsi ornamentlər, daş oyma və ərəb kalliqrafiyası harmonik bütövlük yaradır.
Yuxarı mərtəbələrdə qadınlar üçün ayrıca namaz salonları, Quran tədris sinifləri və kitabxana bölmələri yerləşir. Döşəmə örtüyündə yerli xalçaçılıq ənənəsindən ilhamlanan rəng palitrası seçilib, akustik plitələr isə imam xütbəsinin aydın eşidilməsini təmin edir. Kompleks müasir daxili təhlükəsizlik nəzarət sistemi, istilik-soyutma qurğuları və geniş ərazini əhatə edən avtodayanacaq ilə təchiz edilib. Səsgücləndirici avadanlıqlar sistemi minarələrdə yerləşdirilmiş dinamiklərlə əlaqəli işləyərək azanın aydın və keyfiyyətli səslənməsini təmin edir.
Ölkəyə gələn xarici turistlərin təqribən 18 %-i Heydər məscidini öz səfər marşrutuna daxil edir. Təkcə 2024-cü ildə məscidi 450 minə yaxın yerli və xarici qonaq ziyarət edib ki, bu da əvvəlki illə müqayisədə 12 % artım deməkdir. Bakı Turizm İnformasiya Mərkəzinin məlumatına əsasən, məscid ətrafında yaradılan suvenir köşkləri və bələdçi xidmətləri 300-dən çox daimi iş yeri formalaşdırıb. Bu göstəricilər dini-mədəni mərkəzin iqtisadi dəyərini də ön plana çəkir.
Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti kompleksin uzunmüddətli qorunması üçün mütəmadi restavrasiya proqramı hazırlayıb. Görüləcək işlərin sırasında kompleksin daş fasad örtüyünün hidrofob örtüklə yenilənməsi və enerjiyə qənaət edən səmərəli işıqlandırma avadanlıqlarının quraşdırılması yer alır. Eyni zamanda mehmanxana-zəvvar mərkəzinin tikintisi və virtual reallıq ekskursiya xidmətinin tətbiqi perspektivdədir. Bu yeniliklər gələcək nəsillər üçün memarlıq abidəsinin funksional və estetik dəyərini qorumağa yönəlib.
Eyni zamanda məscidin nəzdində mədəni maarifləndirmə mərkəzi fəaliyyət göstərir və orada ilboyu xeyriyyə yarmarkaları, dini-elmi konfranslar və gənclər üçün seminarlar keçirilir. Beləliklə, Heydər məscidi təkcə ibadət məkanı kimi deyil, həmçinin vacib sosial və mədəni platforma kimi fəaliyyət göstərir.
Axşam saatlarında fasadın işıqlandırılması xüsusi LED sistemi ilə idarə olunur. Dinamik rəng keçidləri minarələr və günbəzləri incə konturla vurğulayaraq mənzərəni möhtəşəm edir. Bakı bulvarından və Tbilisi prospektindən görünən məscidin gecə panoraması fotoqraflar və turistlər üçün populyar çəkiliş məkanına çevrilib.
Sadalanan bütün bu keyfiyyətlər bütövlükdə Heydər məscidinin Azərbaycanın müasir dini memarlığında xüsusi yer tutduğunu göstərir. Tarixi memarlıq ənənsi ilə innovasiyanın və sosial məsuliyyət prinsipinin sintezi Bakının memarlıq-mədəni mənzərəsini formalaşdırır. Bununla yanaşı, kompleksin əhəmiyyəti onun təkcə ibadət məkanı olması ilə məhdudlaşmır və haqqında sözügedən memarlıq abidəsi həm də milli kimliyin göstəricisi, dövlətimizin mədəni sabitliyini ifadə edən rəmz statusunu özündə daşıyır.
Hacı Cavadov
