Bu gün elə bir insan tapılarmı ki, heç vaxt hava şarının uçuşunu görməsin? Bu, həqiqətən də heyranedici mənzərədir: iri, rəngarəng günbəz səmada sakitcə hərəkət edir, gah yüksələrək, gah da az qala yerə toxunur. Şarın səbəti açıq müşahidə meydançası rolunu oynayır və heç bir məhdudiyyət olmadan ətrafı seyr etməyə imkan verir, insana unudulmaz hisslər, heyranlıq və azadlıq duyğusu bəxş edir.
Qədim zamanlardan bəri insanlar səmaya qalxmağa can atıblar. Bir çox ixtiraçı və xəyalpərəst quşlara bənzəməyə çalışaraq həyatlarını riskə atıblar. Bəziləri süni qanadlar hazırlayıb, digərləri isə alternativ yollar axtarıblar.
Dəyişiklik XVII–XVIII əsrlərdə baş verdi. Məlum oldu ki, qızdırılmış hava soyuq havadan yüngüldür və yuxarı qalxır. Əgər bir örtük isti hava ilə doldurularsa, o havaya qalxar və ölçüsü böyüdükcə yük də qaldıra bilər. Sonralar havadan daha yüngül olan hidrogen qazından istifadə edildi. Lakin bu qaz çox təhlükəli idi — kiçik bir qığılcım belə faciəyə səbəb ola bilərdi.
İlk hava şarı uçuşu 1783-cü ildə Fransanın Annon şəhərində baş tutub. Havaçılığın inkişafında əsas mərhələlər belədir: 1783-cü ildə Jozef-Mişel Monqolfye və Jak-Etyen Monqolfye qardaşları ilk hava şarını havaya qaldırdılar; həmin il Pilatr de Rozye və markiz d’Arland ilk pilotlu uçuşu həyata keçirdilər; 1784-cü ildə Elizabet Tibl ilk qadın aeronavt oldu; 1785-ci ildə isə Jan-Pyer Fransua Blanşar La-Manş üzərindən uçuş həyata keçirdi.
Məhz Monqolfye qardaşları havaçılığın əsasını qoydular. Onların şərəfinə isti hava ilə işləyən şarlar “monqolfyer” adlanır. 1783-cü ildə qardaşlar əvvəlcə təxminən 200 kq yük qaldıran şarı sınaqdan keçirdilər, daha sonra isə 19 sentyabrda Versalda bir qoyun, ördək və xoruzu uçuşa göndərdilər. Heyvanlar bir neçə dəqiqə ərzində təxminən 3 km məsafə qət edərək sağ-salamat yerə endilər və uçuşun təhlükəsizliyini sübut etdilər.
Zaman keçdikcə havaçılıq sürətlə inkişaf etdi: qurğular təkmilləşdirildi, atmosfer şəraiti daha dərindən öyrənildi, təhlükəsizlik artırıldı və uçuşların dəqiqliyi yüksəldi.
Beləliklə, insan addım-addım səmanı fəth edərək uçuş arzusunu reallığa çevirdi. Bu gün hava şarları yalnız azadlıq və romantika rəmzi deyil, həm də aviasiyanın böyük tarixinin başlanğıcını xatırladan bir simvoldur.
Bu ənənələr bu gün də mədəni həyatda öz əksini tapır. Şamaxıda keçirilən hava şarı festivalları regiondan çoxsaylı iştirakçı və tamaşaçıları bir araya gətirir. Qədim torpaqlar üzərində səmaya yüksələn rəngarəng şarlar təkcə gözəl mənzərə deyil, həm də irəliyə doğru can atmanın rəmzidir. Onlar köklərini və ənənələrini qoruyaraq inkişaf, birlik və yeni üfüqlərə doğru yönələn türk dünyasının ruhunu təcəssüm etdirir.
Hacı Cavadov
