XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəlləri Bakı üçün təkcə neft bumu dövrü deyildi. Bu illər həm də şəhərin sənaye, sosial və mədəni baxımdan sürətlə formalaşdığı bir mərhələ idi. Bu inkişafın önündə duran ən böyük simalardan biri isə görkəmli sənayeçi və xeyriyyəçi Hacı Zeynalabdin Tağıyev idi. Onun təşəbbüsü ilə qurulan Bakı toxuculuq fabriki (Bakı Toxuculuq Tikiş Birliyi) Azərbaycanın iqtisadi tarixində yeni bir səhifə açdı.
Fabrikin yaranması: ideyadan reallığa
Tağıyev neft sənayesindən qazandığı böyük kapitalı yalnız şəxsi sərvət kimi saxlamadı. O, bu vəsaiti ölkənin müxtəlif sahələrinin inkişafına yönəltdi – gəmiçilik, balıqçılıq və xüsusilə də toxuculuq sənayesi onun diqqət mərkəzində idi.
1897-ci ildə o, “Lifli maddələrin emalı üzrə Qafqaz Səhmdar Cəmiyyəti”ni yaratmaqla Bakı yaxınlığında böyük toxuculuq fabriki tikintisinə başladı. Məqsəd aydın idi: pambıq kimi xammalı hazır məhsula çevirərək ölkənin iqtisadi müstəqilliyini gücləndirmək.
Lakin bu yol asan olmadı. Çar Rusiyası hökuməti və imperiyanın iri sənayeçiləri bu təşəbbüsə ciddi maneələr törədirdilər. Rusiyanın məşhur toxuculuq maqnatları, o cümlədən Morozov Bakıda belə bir fabrikin qurulmasının bazar balansını pozacağından ehtiyat edirdilər. Onlar pambıq tarlalarının Bakıya yaxın yerləşməsini nəzərə alaraq istehsalın daha ucuz başa gələcəyindən ehtiyat edir, bu səbəbdən İran, Türkiyə və Türküstan bazarlarını itirmək təhlükəsi ilə üz-üzə qalacaqlarını düşünürdülər. Rəqabətin güclənməsi onları ciddi narahat edirdi. Qafqaz daxilində bezin qiymətləri qısa müddətdə bir neçə dəfə aşağı düşmüşdü və bu prosesin Yaxın və Orta Şərq, ümumilikdə isə müsəlman dünyası bazarlarında da təkrarlanacağı gözlənilirdi. Tağıyev isə bütün bu təzyiqlərə baxmayaraq geri çəkilmədi.
Buxara əmiri ilə maraqlı epizod
Tağıyevin toxuculuq fabriki ilə bağlı ən maraqlı məqamlardan biri Seyid Mir Əbdül Əhəd xan ilə bağlıdır. Deyilənlərə görə, Buxara əmiri bu böyük layihə haqqında xəbər tutduqdan sonra Tağıyevə xüsusi təklif göndərir. O, fabrikin Bakı əvəzinə Buxara, Səmərqənd və ya Xivə kimi şəhərlərdə tikilməsini istəyir və hətta pambıqla təminat məsələsini də öz üzərinə götürəcəyini bildirir. Bu, iqtisadi baxımdan olduqca cəlbedici təklif idi. Lakin Tağıyev bu təklifi qəbul etmir. Onun cavabı isə bütün həyat fəlsəfəsini əks etdirirdi: o, qazandığı sərmayəni və qurduğu sənayeni məhz öz vətəninin – Azərbaycanın inkişafına yönəltmək istəyirdi. Yəni onun əsas məqsədi pul qazanmaq deyildi, həmvətənlərinin işlə təmin olması, ölkəsinin iqtisadi inkişafı idi. Bu qərar Tağıyevin sadəcə iş adamı deyil, həm də milli maraqları hər şeydən üstün tutan bir şəxsiyyət olduğunu bir daha sübut edir.
Nəhəng sənaye kompleksi
1900-cü ildə fabrik istifadəyə verildi və qısa müddətdə Qafqazın ən böyük sənaye müəssisələrindən birinə çevrildi. Zığ və Əhmədli ərazilərində yerləşən kompleks geniş infrastruktura malik idi.
Fabrikin sahəsi illər keçdikcə 44 hektara qədər böyüdü. Burada müxtəlif istehsal sahələri, texniki qurğular və köməkçi obyektlər fəaliyyət göstərirdi. İstehsal gücü milyonlarla rubl dəyərində məhsul istehsal etməyə imkan verirdi və minə yaxın insan işlə təmin olunmuşdu.
Sosial layihə kimi fabrik
Tağıyev fabriki yalnız istehsal məkanı kimi deyil, həm də sosial rifah mərkəzi kimi qurmuşdu. Fabrik ətrafında yaradılan fəhlə qəsəbəsi dövrü üçün olduqca mütərəqqi idi. Burada fəhlələr üçün pulsuz evlər, məktəblər və savadlandırma kursları, tibb məntəqələri və dərmanxana, məscid və ictimai obyektlər fəaliyyət göstərirdi. Bu yanaşma sənaye ilə sosial məsuliyyətin uğurlu birləşməsi idi.
Milli iqtisadiyyat üçün əhəmiyyəti
Bu fabrikin açılması ilə Azərbaycan iqtisadiyyatında mühüm dönüş baş verdi. İlk dəfə olaraq xammal ixrac edən deyil, onu emal edən və hazır məhsul istehsal edən iri sənaye müəssisəsi yaradıldı. Bu isə Rusiyanın iqtisadi inhisarını zəiflətdi, yerli istehsalı gücləndirdi, ixrac imkanlarını artırdı, işsizliyin azalmasına səbəb oldu. Fabrikin məhsulları region bazarlarında rəqabət qabiliyyətinə malik idi və qiymətlərin ucuzlaşmasına təsir göstərirdi.
Fabrikin sonrakı taleyi
1920-ci ildə sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra fabrik milliləşdirildi və fəaliyyətini yeni ad altında davam etdirdi. Uzun illər boyunca ölkə sənayesinin əsas dayaqlarından biri oldu. Lakin zaman keçdikcə onun fəaliyyəti zəiflədi və bu gün fabrikin binaları tərk edilmiş vəziyyətdə qalır.
Mənəvi iqtisadi qərar
Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Bakı toxuculuq fabriki bir mühüm sənaye obyekti olmaqla yanaşı, milli düşüncənin, uzaqgörən sahibkarlığın və vətənpərvərliyin simvolu idi. Buxara əmirinin cəlbedici təklifinə baxmayaraq, fabriki məhz Bakıda qurmaq qərarı isə Tağıyevin tarixdə qalmasının əsas səbəblərindən biridir. Bu seçim onun üçün iqtisadi olduğu qədər də mənəvi bir qərar idi. Və nəticədə bu qərar Azərbaycan sənayesinin taleyini dəyişdi.
Xanım Aydın
