2020-ci ilin oktyabrında Gəncənin gecələrinə raket səsləri qarışmışdı. Cəbhə xəttindən uzaqda yerləşən şəhərin dinc sakinləri üçün evlər artıq təhlükəsiz sığınacaq deyildi. Oktyabrın 17-də gecə saat 1 radələrində Ermənistan silahlı qüvvələrinin Gəncəyə növbəti raket hücumu şəhərin tarixində qanlı iz buraxdı. Həmin faciədən altı il ötür.
2020-ci il oktyabrın 17-si. Gecə şəhərin üzərinə çöküb, insanların çoxu yuxudadır. Kimisi sabahın qayğılarını düşünür, kimisi övladının başını sığallayıb rahat yatır, kimisi isə səhərin açılmasını gözləyir. Heç kimin ağlına gəlmir ki, bir neçə an sonra bu sakitlik dağıntıların, fəryadların və kömək çağırışlarının içində yox olacaq.
Gecə saat 1 radələrində Gəncənin mərkəzində yerləşən yaşayış məhəlləsi raket zərbəsinə məruz qaldı. Azərbaycan rəsmiləri hücumda “SCUD/Elbrus” əməliyyat-taktiki ballistik raketindən istifadə edildiyini bildirdilər. Ermənistan tərəfi isə hücumda iştirakını və raketin məhz bu tip olduğunu qəbul etməyib; buna görə raket növü barədə məlumat mənbə mövqeyi kimi təqdim olunmalıdır.[1][2]
Bu, Gəncəyə qarşı törədilən ilk hücum deyildi. Lakin oktyabrın 17-də baş verən zərbə miqyasına və dağıntıların ağırlığına görə şəhərin yaşadığı ən dəhşətli gecələrdən biri kimi yadda qaldı.
Dağıntılar altında qalan həyat
Raket zərbəsi yaşayış evlərini yerlə-yeksan etdi. Bir neçə saniyə əvvəl ailələrin yaşadığı mənzillər dağıntı yığınlarına çevrildi. İnsanlar evlərinin uçmuş divarları, qırılmış pəncərələr və beton parçaları arasında yaxınlarını axtarırdılar. Dağıntılar altında qalan sakinləri xilas etmək üçün axtarış-xilasetmə işləri aparılırdı.
Azərbaycan Baş Prokurorluğunun 17 oktyabr 2020-ci il tarixli məlumatına görə, hücum nəticəsində 15 mülki şəxs həlak olub, 55 nəfər yaralanıb.[1] Həlak olanlar və xəsarət alanlar arasında uşaqlar, qadınlar və yaşlı insanlar da vardı. Onların hər biri öz dünyası, öz arzuları, öz yarımçıq qalan hekayəsi olan insanlardı.
Dağıdılmış evlərin hər birində bir ömür vardı. Birində ailə süfrəsi, digərində uşaqların oyuncaqları, başqa birində illərlə zəhmətlə qurulmuş ev-eşik… Raket zərbəsi yalnız binaları dağıtmadı, ailələrin həyatını dəyişdi, insanların yaddaşında silinməyəcək izlər buraxdı.
Hücum nəticəsində mülki infrastruktur obyektlərinə və nəqliyyat vasitələrinə də ciddi ziyan dəydi. Gəncə bir daha müharibənin cəbhə xətti ilə məhdudlaşmadığının, onun dağıdıcı təsirinin dinc insanların evlərinə qədər uzandığının şahidi oldu.
Gəncənin beşinci hücumu
İkinci Qarabağ müharibəsi dövründə Gəncə Ermənistan silahlı qüvvələrinin raket və ağır artilleriya hücumlarına dəfələrlə məruz qaldı. Azərbaycan Baş Prokurorluğunun məlumatlarına əsasən, şəhər oktyabrın 4-də, 5-də, 8-də, 11-də və 17-də atəşə tutulub.[3] Beləliklə, 17 oktyabr hücumu Gəncəyə qarşı beşinci hücum kimi təqdim olunur.
Azərbaycan rəsmilərinin yekun məlumatına görə, bu hücumlar nəticəsində Gəncədə 26 mülki şəxs həlak olub, 175 nəfər yaralanıb.[3] Şəhərin mülki infrastrukturu və nəqliyyat vasitələri ciddi zərər gördü.
Gəncə cəbhə bölgəsindən uzaqda yerləşirdi. Burada yaşayan insanlar hərbi əməliyyatların iştirakçıları deyil, öz evlərində gündəlik həyatlarını yaşayan dinc sakinlər idi. Buna baxmayaraq, onların evləri və məhəllələri raket zərbələrinin hədəfinə çevrildi.
Bu səbəbdən Gəncənin yaşadığı faciələr yalnız bir şəhərin tarixinin ağrılı səhifəsi deyil. Onlar müharibə zamanı mülki əhalinin və yaşayış məntəqələrinin qorunmasının nə qədər həyati əhəmiyyət daşıdığını xatırladan hadisələrdir.
Hüquqi məsuliyyət məsələsi
Gəncəyə edilən raket hücumları ilə bağlı Azərbaycan Baş Prokurorluğu tərəfindən Cinayət Məcəlləsinin bir neçə maddəsi üzrə cinayət işi başlanıb.[1][3]
Mülki əhalinin və yaşayış məntəqələrinin müdafiəsi beynəlxalq humanitar hüququn əsas prinsiplərindəndir. 1949-cu il Cenevrə Konvensiyaları və onların Əlavə Protokolları silahlı münaqişələr zamanı mülki şəxslərin qorunmasına dair mühüm müddəaları müəyyən edir.
Gəncədə baş verən hadisələr mülki əhalinin təhlükəsizliyi, müharibə zamanı beynəlxalq hüquq normalarına riayət olunması və belə hücumlara görə məsuliyyət məsələlərini yenidən gündəmə gətirdi.
Unudulmayan rəqəmlər, unudulmayan insanlar
Azərbaycan Baş Prokurorluğunun müharibə dövrü üzrə yekun məlumatına görə, Ermənistanın hərbi təcavüzü nəticəsində Azərbaycanda 93 mülki şəxs həlak olub. Onlardan 12-si uşaq, 27-si qadın idi. Daha 454 mülki vətəndaş yaralanıb.[4]
Həmin məlumatda ümumilikdə 12 292 yaşayış və qeyri-yaşayış sahəsinə, 288 nəqliyyat vasitəsinə ziyan dəydiyi, 1 018 fermer təsərrüfatı üzrə zərər faktının qeydə alındığı bildirilir.[4] Bu rəqəmlər Azərbaycan dövlət qurumlarının hesablamalarıdır; müstəqil beynəlxalq mənbələrdə metodologiya və yekun göstəricilər fərqlənə bilər.
Bu rəqəmlərin arxasında dağılan evlərdən daha böyük bir itki dayanır: doğmalarını itirən ailələr, uşaqlıq xatirələri xarabalıqlara çevrilən insanlar, bir gecədə həyatının əvvəlki axarını itirən sakinlər…
Bu gün, 17 oktyabr 2026-cı ildə, Gəncəyə edilən beşinci raket hücumundan altı il ötür. Zaman keçir, yaralar tədricən sağalır, dağıntıların yerində həyat yenidən qurulur. Ancaq itirilən insanların yoxluğu, yaxınlarını itirən ailələrin ağrısı zamanla ölçülmür.
Gəncənin o gecəsi yaddaşlarda yalnız dağıntıların və raket zərbələrinin xatirəsi kimi deyil, mülki insanların həyatının nə qədər kövrək olduğunu göstərən tarixi bir faciə kimi qalır. Çünki şəhərləri evlər, küçələr və binalar qurur, amma onları yaşadan insanlardır. İnsanların həyatı yarımçıq qaldıqda isə heç bir şəhər əvvəlki kimi olmur.
