İki pəncərə və bir qapı — sanki ev bizə təəccüblə baxır. Avtomobil qəzəbli görünür, qızardılmış çörəyin üzərində isə qəfildən kiminsə portreti canlanır. Qarşımızdakıların adi əşyalar olduğunu anlayırıq, amma yenə də onlarda göz, ağız, hətta əhval-ruhiyyə görürük.
Bu hadisə pareydoliya adlanır. Təsadüfi ləkələrdə, xətlərdə və cizgilərdə tanış obrazların seçilməsinə belə deyilir. Bəzən bulud bizə əjdahanı, qaya isə hansısa heyvanı xatırladır. İnsan üzünə bənzər cizgilər isə gözümüzə daha tez dəyir.
Bəs niyə məhz insan üzləri? Çünki üz ifadələri ünsiyyətdə mühüm rol oynayır. Onlara baxaraq doğmalarımızı tanıyır, sevinc, qorxu və narazılıq kimi hissləri sezə bilirik. Beyin gözlərin və ağzın yerləşməsinə çox həssasdır. Bəzən bir üz görmək üçün ona iki tünd nöqtə və onların altındakı bir xətt kifayət edir. Qalan təfərrüatları isə sanki özü tamamlayır.
Üstəlik, məsələ təkcə zəngin təxəyyüldə deyil. Araşdırmalar göstərir ki, əşyanın “üzünü” gördükdə həqiqi insan üzlərini qavramağımıza kömək edən görmə mexanizmləri işə düşür. Buna görə elektrik rozetkası təəccüblənmiş kimi görünə, çantanın qırışları isə təbəssümü xatırlada bilər. Heç kimin üz ifadəsi yaratmadığı bir yerdə biz qeyri-ixtiyari olaraq belə bir ifadə oxuyuruq.
Bütün bunlar çox sürətlə baş verir. Araşdırmaların birində alimlər müəyyən ediblər ki, beyin əvvəlcə belə görüntüləri üz kimi, təxminən saniyənin dörddə biri qədər vaxt keçdikdən sonra isə adi əşyalar kimi emal edir. Bunu tələsik bir ehtimala bənzətmək olar: “Kimsə baxır!” Ardınca isə, demək olar, dərhal dəqiqləşdirmə gəlir: “Bu, sadəcə əşyadır”.
Bununla belə, həqiqəti bilmək həmin təəssüratı hər zaman aradan qaldırmır. Qarşınızda bir ev olduğunu çox yaxşı anlayırsınız, amma onun “təəccüblü baxışı” heç yerə yox olmur. Detalların tanış düzülüşü diqqəti cəlb etməyə davam edir.
Növbəti dəfə qəhvə köpüyündə təbəssüm görəndə diqqətlə baxın: onu məhz hansı xətlər yaradıb? Çox güman, bu təəssüratı yaradan cəmi bir neçə xətdir. Elə həmin xətlər də adi bir əşyada insan siması görməyimizə kifayət edir.
Hacı Cavadov
