Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 7 oktyabr 2005-ci il tarixli Sərəncamı ilə hər il oktyabrın 13-ü Dəmir yolçuların peşə bayramı kimi qeyd olunur.
Uzun illər Zaqafqaziya dəmir yolunun Bakı qolu kimi fəaliyyət göstərən Azərbaycan dəmir yolu 13 oktyabr 1955-ci ildə SSRİ Dəmir Yolları Nazirliyinin tərkibində müstəqil yol statusu aldı. Bayram bu tarixə əsasən müəyyən edilib. Yəni bu gün dəmir yolunun yaranma günü yox, onun öz idarəetməsinə və kimliyinə qovuşduğu gün kimi qeyd olunur.
Baki-baku.az Azərbaycanın dəmiryolunun keçdiyi tarixi yola nəzər salır.
Neftin yolu ilə başlayan tarix
Azərbaycan dəmir yolunun tarixi neft tarixindən ayrılmazdır. Abşeron neftinin Bakı zavodlarına və Rusiyanın mərkəzi rayonlarına daşınması üsulu bir vaxtlar artan istehsalın tələbatını ödəyə bilmirdi. Cavab 1880-ci ildə çəkilən ilk dəmir yolu xətti oldu. Bu xətt Bakını neft mədənləri olan Sabunçu və Suraxanı ilə birləşdirirdi, sonrakı illərdə isə Tiflisə qədər uzandı.
Dəmir yolu tarixinin ən parlaq səhifələrindən biri də elektrikləşmədir. Bakı–Sabunçu xəttinin 1926-cı ildə elektrikləşdirilməsi keçmiş SSRİ-də ilk elektrikləşdirilmiş dəmir yollarından sayılır. Ötən əsrdə, xüsusən İkinci Dünya müharibəsi illərində Azərbaycan dəmir yolu ölkənin neftini cəbhənin ehtiyacları üçün daşıyan əsas damar idi.
İnstitusional yol xəritəsi
Müstəqillik dövründə sahə ardıcıl islahatlardan keçdi. 20 iyul 2009-cu il Sərəncamı ilə dəmir yolu nəqliyyatını beynəlxalq standartlara çatdırmaq üçün “Azərbaycan Dəmir Yolları” QSC yaradıldı, nizamnaməsi və strukturu 15 fevral 2010-cu ildə təsdiqləndi. 6 iyul 2010-cu ildə 2010–2014-cü illər üçün Dəmir Yolu Nəqliyyatı Sisteminin İnkişafı üzrə Dövlət Proqramı təsdiq edildi. 18 sentyabr 2015-ci ildə ADY Nəqliyyat Nazirliyinin tabeliyindən çıxarılaraq müstəqil qurum elan edildi.
Bakı–Tbilisi–Qars: Orta Dəhliz
Son onilliyin ən böyük layihəsi Bakı–Tbilisi–Qars (BTQ) xəttidir. Tikintisinə 27 noyabr 2007-ci ildə başlanıb. Xətt Türkiyə vasitəsilə Avropaya və açıq dənizlərə tranzit yük daşımaq üçün Gürcüstan limanlarına paralel marşrut kimi inşa edilib və 2017-ci ildə açılıb. Bu xətt Çindən Avropaya uzanan Orta Dəhlizin (Şərq–Qərb) əsas hissələrindən biridir. Azərbaycan, həm də Gürcüstan ərazisindəki hissənin modernləşdirilməsində iştirak edib.
Sərnişinlər üçün yeni dövr
Son illərdə sərnişin xidmətində nəzərəçarpacaq canlanma var. Bakı–Ağstafa–Bakı marşrutunda reyslərin sayı 2-dən 4-ə çatdırılıb. 2025-ci il yanvarın 3-də Bakı–Balakən–Bakı marşrutu bərpa olundu və ilk qatar 90 %-dən çox doluluqla getdi. 2026-cı il mayın 26-da Bakı–Tbilisi sərnişin qatarı altı illik fasilədən sonra yenidən işə düşdü. Bu qatar 2020-ci ilin martında pandemiya məhdudiyyətləri səbəbindən dayandırılmışdı və bir çox ailə üçün ənənəvi görüş yolu idi.
Böyük Qayıdış və yeni xətlər
Dəmir yolu işğaldan azad olunmuş ərazilərin dirçəlişində də əsas rol oynayır. Horadiz–Ağbənd dəmir yolu xəttinin təməli 14 fevral 2021-ci ildə qoyulub. ADY Ağdam vağzal kompleksini də Böyük Qayıdış proqramının tərkib hissəsi kimi təqdim edir. Naxçıvan Muxtar Respublikasında dəmir yolu xəttinin layihələndirilməsi və tikinti işlərinə 2025-ci ildən başlanılıb. Bu isə Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat əlaqəsinin gələcəyi baxımından önəmlidir.
Əslində bu bayram işi gecə-gündüz davam edən insanların bayramıdır. Maşinist, lokomotiv briqadası, yol ustası, dispetçer, stansiya növbətçisi, sürüşdürmə sahəsinin işçisi, vaqon təmirçisi, bələdçi, siqnalçı və elektrik təchizatı mütəxəssisi bu bayramın qəhrəmanlarıdır. Qar-boran zamanı, bayram gecəsi və ya təyyarənin uça bilmədiyi hava şəraitində qatarların vaxtında getməsi onların zəhmətinin nəticəsidir. Hər il bu gün ərəfəsində rəsmi təbriklər səslənir, tədbirlər keçirilir, veteranlar yad edilir və fərqlənən işçilər təltif olunur. Dəmir yolçu nəsilləri adətən peşəni ata-babadan miras alırlar.
Karvanların neft daşıdığı dövrdən Çini Avropa ilə birləşdirən Orta Dəhlizə qədər Azərbaycan dəmir yolu uzun yol keçib. Bu yolun hər kilometrində adı çox vaxt çəkilməyən minlərlə insanın zəhməti var.
Elvin Camalov
