Azərbaycan hərb tarixində silinməz iz qoymuş görkəmli sərkərdələrdən biri olan Cəmşid xan Cəfərqulu xan oğlu Naxçıvanski həm döyüş meydanlarında göstərdiyi igidlik, həm də milli ordu quruculuğuna verdiyi töhfələrlə yadda qalıb. Onun həyatı bir tərəfdən şərəfli hərbi uğurlarla zəngin olsa da, digər tərəfdən XX əsrin amansız repressiya maşınının qurbanına çevrilməsi ilə faciəvi sonluqla bitirib.
Uşaqlıq və formalaşma illəri
Cəmşid Naxçıvanski 23 avqust 1895-ci ildə Naxçıvan şəhərində, məşhur Kəngərli (Naxçıvanski) nəslində dünyaya göz açıb. Atası Cəfərqulu xan, əmisi isə tanınmış general Hüseyn xan Naxçıvanski idi. Belə bir hərbi ənənəyə malik ailədə böyüməsi onun gələcək taleyini də müəyyənləşdirdi.
Kiçik yaşlarından savada və dillərə maraq göstərən Cəmşid artıq 7 yaşında yazıb-oxumağı öyrənib, rus və fransız dillərində sərbəst danışmağa başlayıb. 1904-cü ildə Tiflis kadet korpusuna daxil olması isə onun peşəkar hərbçi kimi yetişməsinin başlanğıcı olub.
Birinci Dünya müharibəsində igid zabit
1915-ci ildə Yelizavetqrad qvardiya məktəbini bitirən Naxçıvanski Birinci Dünya müharibəsində süvari eskadronunun komandiri kimi döyüşlərə qatıldı. Xüsusilə Brusilov hücumu zamanı göstərdiyi şücaət onu fərqləndirdi.
Avstriya–Rumıniya cəbhəsində üç dəfə yaralansa da, döyüş meydanını tərk etmədi. Qəhrəmanlığına görə Müqəddəs Anna, Müqəddəs Stanislav və Müqəddəs Georgi ordenləri ilə təltif olundu. Bu mükafatlar onun yalnız cəsur deyil, həm də peşəkar hərbçi olduğunu sübut edirdi.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti uğrunda mübarizə
1917-ci ildə cəbhənin dağılmasından sonra Vətənə qayıdan Naxçıvanski Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ordusunda xidmətə başladı. 1918-ci il sentyabrın 15-də Bakının azad edilməsi (1918) zamanı milli qüvvələrlə birlikdə düşmənə qarşı döyüşərək Azərbaycanın müstəqilliyi uğrunda mübarizəyə töhfə verdi.
Onun hərbi bacarığı xüsusilə Qarabağ döyüşlərində özünü göstərdi. II Qarabağ süvari alayının komandiri kimi daxili sabitliyin qorunmasında və silahlı dəstələrə qarşı əməliyyatlarda mühüm rol oynadı.
Sovet dövründə yüksəliş və xidmət
1920-ci ildə Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Naxçıvanski fəaliyyətini davam etdirdi. Onun rəhbərliyi ilə Bakıda Azərbaycan Birləşmiş Komanda Məktəbi yaradıldı və o, bu təhsil ocağının ilk rəhbərlərindən biri oldu. Daha sonra Azərbaycanın ilk milli atıcı diviziyasının komandiri təyin edildi.
O, hərbi təhsil sahəsində də böyük işlər gördü. Mixail Frunze adına Hərbi Akademiyada təhsil aldı və sonradan orada dərs dedi. Taktika sahəsində mütəxəssis kimi tanınaraq gələcək zabitlərin yetişdirilməsində mühüm rol oynadı.
Repressiya və faciəli son
1930-cu illərin sonlarında SSRİ-də başlayan repressiyalar minlərlə ziyalı və hərbçi kimi Cəmşid Naxçıvanskini də hədəfə aldı. O, guya “antisovet fəaliyyət” və casusluqda ittiham edilərək həbs olundu.
1938-ci ildə Lefortovo həbsxanasında keçirilən məhkəmə iclasında ona ölüm hökmü verildi. Elə həmin gün güllələndi və “Kommunarka” adlı gizli məzarlıqda dəfn edildi. Onun həyatının bu faciəvi sonluğu Stalin repressiyaları dövrünün acı reallığını əks etdirir.
İrs və xatirə
1956-cı ildə Cəmşid Naxçıvanskiyə bəraət verildi. Bu gün onun adı Azərbaycanın hərb tarixində şərəflə çəkilir. Bakıda hərbi lisey, küçələr və Naxçıvanda ev-muzeyi onun adını daşıyır.
Onun həyatı yalnız bir hərbçinin bioqrafiyası deyil — bu, vətənə sədaqətin, peşəkarlığın və tarixin sərt sınaqları qarşısında sınmayan iradənin simvoludur.
Xanım Aydın
