Uşaqlığı bir fotoşəkillə, bir mahnı ilə də xatırlamaq olur. Amma qoxu gələndə xatirə qayıtmır, birbaşa daxilindəki hissləri oyadır. Küçənin başından qoxladığın təzə çörək iyi, hardansa gələn naftalin, yağışdan sonra isinən asfalt və sən bir anlıq yenə yeddi yaşındasan.
Bunun elmi izahı da var. Qoxu siqnalları beynin emosiya və yaddaşla bağlı bölgələrinə digər hisslərə nisbətən daha qısa yolla çatır. Ona görə qoxu xatirəni təkcə canlandırmır, onu yenidən yaşadır. Ədəbiyyatda buna “Prust effekti” deyirlər. Fransız yazıçı bir fincan çaya batırılmış peçenyenin qoxusundan bütöv bir uşaqlığı çıxarmışdı.
Bakı isə qoxularla yadda qalan şəhərlərdəndir. Burada dəniz, neft, külək və daş bir-birinə qarışır. Üstünə nənələrin mətbəxi, həyət ağacları, məktəb dəhlizləri əlavə olunur. Bu yazı şəhərin elmi xəritəsi deyil. Bu, bir nəslin qoxu albomudur.
Baki-baku.az bu yazıda paytaxtın uşaqlıq xatirələrimizi canlandıran qoxularından söz açır.
Xəzər: duz, yod və yağışdan sonrakı asfalt
Bakılının uşaqlıq xəritəsində ilk qoxu dənizindir. O, hər yerdə eyni deyil. Sahildə yosun və nəm qum iyi gəlir, bulvara yaxın küçələrdə duzlu hava, ən uzaq məhəllələrdə isə sadəcə “dəniz yaxındır” hissi.
Bu qoxunu külək daşıyır. Xəzri günlərində hava soyuqdur, təmizdir, bir az da iynə kimi sancır, paltarın üstünə duz qonur. Gilavar günlərində isə hava ağır, isti və rütubətli olur, sanki şəhər nəfəs ala bilmir. Böyüklər küləyin adından havanın necə olacağını bilirdilər, biz isə qoxusundan.
Bir də yağış qoxusu var. Quraq günlərdən sonra ilk damlalar asfalta və daşa düşəndə şəhər sanki bir anlığa dərindən nəfəs alır. O qoxunu bir dəfə hiss edən bütün ömrü boyu tanıyır.
Neft və benzin: “Qara şəhər”in miras qoxusu
Bakını başqa şəhərlərdən ayıran qoxu neftdir. Yüz ildən çox əvvəl Bibiheybətdə və Balaxanıda quyular, Nobel qardaşlarının zavodları şəhərə bu iyi yapışdırıb. Zaman keçib, quyuların çoxu sakitləşib, amma qoxu şəhərin yaddaşından silinməyib.
Uşaqlıqda bu iy daha sadə yerlərdə qarşımıza çıxırdı: Köhnə avtobusun içində, benzin doldurma məntəqəsinin yanında, atanın maşını təmir edərkən əlindən gələn yağ və qaz qoxusunda. Bəzi evlərdə isə qışda yandırılan neft sobası vardı. İyi qapının arxasından belə hiss olunurdu.
Uşaq üçün bu qoxu pis deyildi. O, “böyüklər dünyasının”, iş, yol, səfər və maşının qoxusu idi. Neft qoxusu həm də bakılının görünməz şəxsiyyət vəsiqəsidir. Başqa şəhərə gedəndə də onu axtarırsan.
Həyət: üzüm tağı, sabun və qonşu mətbəxləri
Köhnə Bakı həyəti bir qoxu şəbəkəsi idi. Hər mərtəbədən başqa yemək iyi enirdi, pilləkən boyu hamı bir-birinin nahar menyusunu bilirdi. Soğan qızardılan evdən, çörək bişirən evdən, bayram ərəfəsində isə şirniyyat qoxan evdən keçib oyuna qaçmaq olmurdu.
Həyətin öz qoxuları da vardı: Üzüm tağının altındakı sərin kölgə, tut ağacının tökülən yetişmiş meyvəsi, su səpilmiş torpaq və daş. Yayda həyətə su çiləyəndə qalxan nəm qoxu hələ də ən yaxşı “təbii kondisioner” sayıla bilər.
Eyvanlarda sərilmiş paltarın qoxusu ayrıca mövzudur. Əl ilə yuyulmuş, günəşdə qurumuş, sabunlu, bir az da dəniz küləyi sinmiş yorğan, balış üzlüyü olurdu. Gecə üzünə çəkəndə hiss etdiyin təmizlik indi heç bir yuyucu ilə təkrarlanmır.
Evimizin istisi, hərarəti, külafirənginin, cəməxotanın, xalçanın, palazın, kilimin, cecimin, ipəyə, qumaşa tutulan yataq dəstlərinin iyi, ətri kimi, günəşin hopub, küləyin qurutduğu yorğan-döşəyin, balış üzünün tər-təmiz, liləyə, nişastaya salınmış (kraxmalı), sabun qoxuyan gözəlliyi də yaddaşımızın mübhəm, unudulmaz yeridir.
Çay qoxusu da həyətdən ayrılmaz idi. Axşam üstü bir yerdə samovar qaynayırdı, qonşu qadınlar bir stəkan çay üstündə günün xəbərini bölüşürdülər. Çay stəkanından qalxan buxar, və sakit söhbət uşaqlığın ən təhlükəsiz qoxu kompozisiyası hesab edilərdi.
Məktəb və küçə: tabaşir, mürəkkəb və qovrulmuş tum
Sentyabrın ilk günü başqa heç bir qoxuya bənzəməyən bir qoxu ilə başlayırdı. Yeni dərsliklərin, kağızın, yapışqanın və mürəkkəbin qarışığının qoxusunu duyurduq. Sonra pəncərələr açılırdı, sinif otağına tabaşir tozu, yuyulmuş döşəmə və yeni qələm yonqarı iyi hopurdu.
Məktəb dəhlizlərinin başqa bir qoxusu da vardı: qış paltolarının nəm yun iyi, yemək zalından gələn kolbasa-çörəyin, pirojkinin və bulka, həmçinin bir qədər böyük nəslin xatırladığı kompot və sulu yeməklərin ətri, idman zalındakı rezin və tozun qoxusu.
Küçədə isə başqa dünya idi. Metro vaqonunun xarakterik isti və metal qoxusu, trolleybusun rezin kabelləri, avtobusun isinmiş oturacaqları. Küçə satıcısından alınan qovrulmuş günəbaxan və fıstıq kağız bükünün içində hələ də isti olardı. Yayda isə dondurma arabasının yanından keçəndə vanil qoxusu adamı saxlayırdı.
Qəpik-quruş yığıb alınan şeyin qoxusu həmişə daha yaxşı yadda qalır.
Bulvar və İçərişəhər: nəm daş, qarğıdalı və yay axşamı
Bulvara gedən gün bayram sayılırdı. Yolda dəniz qoxusu getdikcə gücləşirdi, sonra ağaclar, yaşıllıq və sahil daşlarının nəmi birləşirdi. Bulvarın da dəniz havası, qızarmış qarğıdalı, şirin pambıq və isti asfalt kimi öz qoxusu vardı.
İçərişəhər isə ayrı bir dünya idi. Dar küçələrdə yay günəşindən belə qızmayan qədim daşların sərin, nəm iyi gəlirdi. Divarların arasında köhnə ağac qapıların, çiçək saxsılarının qoxusu birləşirdi.
Elvin Camalov
