Tarix boyu ticarət yolları şəhərlərin taleyini müəyyən edib. Venesiya Aralıq dənizinin, Səmərqənd Böyük İpək Yolunun, Rotterdam isə Avropanın dəniz qapısı kimi yüksəlib. Bakı da bənzər bir yerdə dayanır. Bir tərəfdən Xəzər dənizi, digər tərəfdən Qafqaz dağları, arxada isə Mərkəzi Asiyanın geniş çölləri var.
Xəzərin qərb sahilindəki bu şəhər Çin, Qazaxıstan, Özbəkistan və Türkmənistandan gələn yükləri Cənubi Qafqaz üzərindən Qara dənizə, Türkiyəyə və Avropaya çıxarmaq üçün təbii keçiddir. Eyni zamanda şimal-cənub xətti üzrə Rusiya ilə İran və Hindistan arasında körpü rolunu oynayır. Bu iki oxun kəsişdiyi yer Azərbaycandır.Baki-baku.az bu yazıda paytaxtımızın Şərq-Qərb logistikasında tutduğu mövqeyə, bunun şəhər və ölkə iqtisadiyyatı üçün əhəmiyyətinə nəzər salır.
“Orta Dəhliz” nədir?
Beynəlxalq sənədlərdə Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu, gündəlik dildə isə Orta Dəhliz adlanan yol Çindən başlayır. Marşrut Qazaxıstan və ya Mərkəzi Asiya üzərindən Xəzər sahilinə çatır, dənizi gəmi və bərə ilə keçərək Bakıya və ya onun yaxınlığındakı limana gəlir. Buradan dəmir və avtomobil yolu ilə Gürcüstana, sonra da Türkiyəyə və ya Qara dəniz limanları vasitəsilə Avropaya davam edir.
Bu yolun üstünlüyü sürətdir. Çindən Avropaya yük daşımanın üç əsas yolu var: Dəniz yolu (Süveyş kanalı ilə) ucuzdur, lakin adətən 35-45 gün çəkir. Şimal dəhlizi (Rusiya üzərindən) 2022-ci ildən sonra sanksiyalar və siyasi risklər səbəbindən çoxlu şirkət üçün cazibəsini itirdi. Orta Dəhliz təxminən 15-25 gün ərzində çatdırmağı vəd edir və siyasi baxımdan daha etibarlı alternativ sayılır.
Rusiya-Ukrayna müharibəsi və Qırmızı dənizdəki təhlükəsizlik problemləri bu marşruta marağı kəskin artırdı. Şirkətlər tək bir yola bağlı qalmaq istəmir, Bakı isə diversifikasiya üçün real seçim təklif edir.
Bakının əlində hansı alətlər var?
1. Ələt limanı
Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı şəhərin mərkəzində deyil, təxminən 70 km cənubda, Ələt qəsəbəsindədir. Məqsəd yükləri şəhərin tıxacından kənarda qəbul etmək və böyük ərazidə müasir terminallar qurmaqdır. Liman 2018-ci ildə istifadəyə verilib və mərhələli genişləndirilir. Yanında Ələt Azad İqtisadi Zonası var, yəni burada yalnız yük boşaldılmır, həm də istehsal, yığma və yenidən qablaşdırma aparmaq mümkündür. Bu, tranzit ölkəni “sadəcə keçid” olmaqdan çıxarıb əlavə dəyər yaradan məkana çevirir.
2. Dəmir yolu: Bakı-Tbilisi-Qars
2017-ci ildə açılan Bakı-Tbilisi-Qars xətti Xəzəri Aralıq dənizi regionuna Rusiya və ya İran olmadan bağlayan ilk dəmir yolu zənciri oldu. Əvvəllər yük Gürcüstan-Türkiyə sərhədində yenidən yüklənməli idi, indi isə vahid xətt var. Bu xəttin real potensialı hələ tam istifadə olunmayıb və genişləndirmə layihələri davam edir.
3. Xəzər donanması
Dəniz hissəsi dəhlizin həssas nöqtəsidir. Azərbaycan Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi (ASCO) bərə, ro-ro və tanker gəmilərini genişləndirir, yeni gəmilər tikdirir. Çünki yüklər artırsa, amma gəmilər çatmırsa, bütün zəncir yavaşlayır.
4. Hava yük daşımaları
Heydər Əliyev Beynəlxalq Aeroportu və “Silk Way” kimi aviadaşıyıcılar şəhəri hava kargo qovşağına çevirir. Elektronika, əczaçılıq məhsulları və bahalı yüklər üçün gün hesabı ilə sürət vacibdir.
5. Rəqəmsal infrastruktur
Müasir logistika yalnız dəmir və beton deyil. Elektron sənəd dövriyyəsi, “vahid pəncərə” sistemləri və yükün real vaxtda izlənməsi sərhəddə itirilən vaxtı azaldır. Bu sahədə Azərbaycan Gürcüstan, Qazaxıstan və Türkiyə ilə koordinasiyaya xüsusi diqqət yetirir.
Şimal-Cənub və yeni əlaqələr
Bakının əhəmiyyəti yalnız şərq-qərb oxu ilə bitmir. Şimal-Cənub dəhlizi Rusiyadan Azərbaycan və İran vasitəsilə Hindistana, Körfəz ölkələrinə gedir. Astara bölgəsində dəmir yolu əlaqəsinin tamamlanması bu xəttin sürətini xeyli artıra bilər.
Bundan başqa, Naxçıvan və Ermənistan ərazisindən keçən yeni nəqliyyat marşrutları ətrafında bölgənin gələcək tranzit xəritəsini dəyişə biləcək müzakirələr gedir. Bunlar hələ inkişaf mərhələsindədir və siyasi razılaşmalardan, təhlükəsizlik şərtlərindən asılıdır.
Bakı niyə bu rola uyğundur?
Xəzərin ən böyük limanlarından birinə sahib şəhər həm Avropa, həm də Asiya bazarlarına çıxış verir ki, bu da mərkəzi mövqe deməkdir.
Azərbaycan Türkiyə, Gürcüstan, Qazaxıstan, Özbəkistan, Rusiya, İran və Çinlə eyni vaxtda əməkdaşlıq etmə qabiliyyətinə malikdir və bu da siyasi balans nəticəsində mümkün olub.
Bakının enerji təcrübəsi var. Yəni neft və qaz boru kəmərləri ilə qazanılmış beynəlxalq layihə idarəetməsi təcrübəsi logistikaya da tətbiq olunur.
Həmçinin ayrılan dövlət investisiyalarını da nəzərə almaq lazımdır. Belə ki, liman, yol və dəmir yolu layihələrinə uzunmüddətli sərmayə qoyulub.
Gələcək: tranzitdən qovşağa
Əsl hədəf yalnız yükü bir sərhəddən o birinə ötürmək deyil. Bakı üçün ideal ssenari belədir: yük gəlir, burada saxlanılır, çeşidlənir, bəzən emal olunur, sonra əsas bazara göndərilir. Yəni ölkə tranzit haqqından daha çox logistika xidmətləri, anbar, sığorta, gömrük və rəqəmsal platformalar üzərindən gəlir qazanır.
Bunun üçün üç şey vacibdir: infrastrukturun tutumu, qonşularla koordinasiya və xidmətin keyfiyyəti. Şirkətlər yolu yalnız xəritədə qısa olduğu üçün seçmir. Onlar proqnozlaşdırıla bilən müddət, sabit qiymət və sənədləşmə asanlığı axtarır.
Bakı bu gün tarixi İpək Yolunun müasir variantının mühüm düyün nöqtələrindən biridir. Coğrafiya şansı verib, qalan iş isə infrastruktur, diplomatiya və xidmət keyfiyyətidir. Orta Dəhliz tam potensialına çatarsa, Bakı regionun nəqliyyat xəritəsində yalnız “keçid” yox, qərar verilən və dəyər yaradılan mərkəz kimi tanına bilər.
Elvin Camalov
