Bakıda futbol sadəcə idman növü deyil. Bu, şəhərin nəbzini tutan, məhəllələri bir-birinə bağlayan, nəsildən-nəslə ötürülən bir tutqu dilidir. Bakının futbol tarixi həm sənaye şəhərinin işçi sinfi ruhunu, həm də son onilliklərdə formalaşan yeni, parlaq idman mədəniyyətini özündə birləşdirir.
Baki-baku.az bu yazıda paytaxtın futbol mədəniyyətinə nəzər salır.
Neft şəhərinin futbol kökləri
Bakı futbolu ilk növbədə neft sənayesi ilə sıx bağlıdır. XX əsrin əvvəllərində Bakıya axışan fəhlə kütləsi ilə birlikdə futbol da şəhərə gəldi, tezliklə zavod və mədən komandaları formalaşdı. Bu ənənənin ən görkəmli davamçısı “Neftçi” adını özündə də daşıdığı kimi neft mədəniyyəti ilə doğulub. 1937-ci ildən bəri mövcud olan klub Azərbaycan futbolunun ən titullu komandalarından biridir və sovet dövründən indiyədək Bakı azarkeşinin “əzəli məhəbbəti” statusunu qoruyub saxlayıb. Komandanın azarkeşləri özlərini şəhərin əsl, “köklü” futbol ictimaiyyəti kimi görürlər və bu, onların oyun günlərindəki davranışında da nostalji marşlar, köhnə himnlər, ötən illərin qəhrəmanlarına istinadlarla hiss olunur.
Qarabağ fenomeni: sürgündə olan, amma Bakını fəth edən komanda
Son on beş ildə Bakının futbol mənzərəsini kökündən dəyişən amillərdən biri “Qarabağ” FK-nın hekayəsidir. Ağdam mənşəli bu klub 1993-cü ildən, doğma şəhərinin işğalından bəri məcburi köçkün statusunda yaşayıb, Bakıda “qonaq” komanda kimi oynayıb. Amma məhz bu itki və həsrət hekayəsi klubu Azərbaycanda ən çox rəğbət qazanan komandalardan birinə çevirib. “Qarabağ”ın 2014-cü ildən başlayan Avropa uğurları, Çempionlar Liqasının qrup mərhələsinə yüksəlmək, Avropa Liqasında güclü klublara qalib gəlmək Bakı azarkeşlərini adi lokal rəqabətdən kənara çıxarıb, onlara qürur mənbəyi bəxş edib. Bu gün “Qarabağ”ın matçlarında tribunalarda görünən “Qarabağ Azərbaycandır!” şüarları sadəcə idman deyil, həm də kimlik və hafizə məsələsidir.
Rəqabətin digər üzləri: Sabah, Keşlə, Bakı FK
Paytaxtın futbol xəritəsi təkcə iki nəhəng klubla məhdudlaşmır. “Sabah” FK nisbətən gənc, lakin sürətlə güclənən layihə kimi, müasir infrastruktur və gənclər akademiyasına investisiya yönəldərək özünəməxsus azarkeş bazası formalaşdırıb. “Keşlə” isə Bakının sənaye rayonlarından birinin adını daşıyaraq, kiçik, lakin sadiq tərəfdar dairəsi ilə seçilir. Tarixi “Bakı” FK isə bir dövrlər çempion olsa da, bu gün də köhnə azarkeşləri onu unutmayıb. Bu çoxluq Bakını Azərbaycanın ən sıx futbol rəqabətinin mərkəzinə çevirir.
Tribunaların səsi: azarkeş qrupları və “ultras” mədəniyyəti
Son on ildə Bakıda Avropa tipli mütəşəkkil azarkeş qrupları, yəni “ultras” mədəniyyəti nəzərəçarpacaq şəkildə inkişaf edib. Bu qruplar stadionlara nəhəng bayraqlar, tüstü qutuları, ritmik davul sədaları və saatlarla dayanmadan oxunan marşlarla xüsusi atmosfer gətirirlər. Sosial medianın təsiri ilə bu qruplar arasında rəqabət, hətta bəzən gərginlik də yaranır. Söyüş və nizamsızlıqlara görə klublara cərimələr tətbiq edilsə də, bu da göstərir ki, ehtiras bəzən qaydaları aşa bilir. Amma əksər hallarda bu enerji müsbət istiqamətdə, rəngarəng tribuna şouları, uşaqlı ailələrin gəldiyi bayram əhval-ruhiyyəli matç günləri şəklində təzahür edir.
Stadionlar: köhnə ruhdan müasir arenalara keçid
Fiziki məkan da mədəniyyəti formalaşdırır. Sovet dövründən qalma Tofiq Bəhramov adına Respublika Stadionu onilliklər boyu Bakı futbolunun ürəyi olub, beton pilləkənləri, sıx tribunaları ilə “köhnə məktəb” atmosferini yaşadıb. 2015-ci il Avropa Oyunları ərəfəsində istifadəyə verilən Bakı Olimpiya Stadionu isə tamam başqa bir era açdı. 2019-cu ildə UEFA Avropa Liqasının finalına ev sahibliyi etməklə Bakı özünü dünya futbol xəritəsinə həkk etdi. Bu iki stadion arasındakı fərq, biri nostalji və yaxınlıq, digəri parıltı və beynəlxalq status Bakı futbol mədəniyyətinin köklərinə bağlı, amma dünyaya açıq ikili xarakterini əks etdirir.
Matç günü ab-havası: şəhərin nəbzi necə dəyişir?
Böyük qarşılaşmalar olan günlərdə Bakının nəbzi hiss olunacaq dərəcədə dəyişir. Metro vaqonlarında formalı azarkeşlər, stadion ətrafındakı küçələrdə günəbaxan qabığı və çay stəkanları ilə oturan qruplar, uşaqların əllərindəki miniatür bayraqlar Bakının özünəməxsus matç günü ritualının hissəsidir. Sosial-mədəni baxımdan stadion sinif və nəsil fərqlərini əridən nadir məkanlardan biridir. Burda tələbə ilə taksi sürücüsü, gənc ilə yaşlı nəsil eyni marşı oxuyur.
Milli komanda və birləşdirici amil
Klub rəqabətləri nə qədər kəskin olsa da, milli komanda meydana çıxanda bütün fərqlər əriyir. Azərbaycan yığmasının beynəlxalq yarışlarındakı çıxışları Bakı sakinlərini bir araya gətirən nadir anlardan olub. Bu, göstərir ki, futbol Bakıda təkcə rəqabət yox, həm də kollektiv kimlik hissinin ifadə vasitəsidir.
Bu gün Bakının futbol mədəniyyəti bir keçid mərhələsindədir: Bir tərəfdən sovet irsindən qalma işçi-sinif romantikası, digər tərəfdən “Qarabağ”ın Avropa uğurları ilə güclənən qlobal iddia, üçüncü tərəfdən isə gənc azarkeş nəslinin gətirdiyi “ultras” mədəniyyəti. Bu üç məqamın bir-birinə qarışması Bakını Qafqazın ən canlı, ən çoxşaxəli futbol şəhərlərindən birinə çevirib.
