XIX əsrin sonlarında, Bakı şəhərində — biliklərin hər zaman yüksək qiymətləndirildiyi bir məkanda “Nərimanov oxu zalı” adlı mühüm maarifçilik təşəbbüsü yaranıb.
XIX əsrin sonu Rusiya imperiyasında maarif sahəsində aparılan islahatlar fonunda Bakıda yeni mədəni mühit formalaşırdı. Kitabxanaların sayının artması, xalq oxularının yayılması və təhsilə marağın yüksəlməsi cəmiyyətin modernləşməsi prosesinin bir hissəsinə çevrilmişdi. Lakin senzura və ideoloji nəzarət şəraitində bütün maarifçilik təşəbbüsləri hakimiyyət tərəfindən dəstəklənmirdi.
İctimai təşəbbüsün ən parlaq nümunələrindən biri görkəmli Azərbaycan maarifçisi Nəriman Nərimanov tərəfindən yaradılmış “Nərimanovun oxu zalı” olub.
1893-cü ildə Nərimanov Bakı qubernatoruna müraciət edərək kitabxana-oxu zalı açmaq üçün icazə almışdır. İcazə əldə etdikdən sonra o, geniş ictimaiyyət üçün əlçatan olan və mənfəət deyil, biliklərin yayılmasını hədəfləyən bir müəssisə təsis edib.
Oxu zalında son dərəcə demokratik şərait yaradılmışdı: simvolik ödəniş müqabilində ziyarətçilər yerində oxuya və ya kitabları evə apara bilirdilər, aztəminatlı şəxslər isə bu xidmətlərdən pulsuz istifadə edirdi. Xərclərin böyük hissəsi Nərimanov tərəfindən şəxsi vəsaiti hesabına qarşılanırdı ki, bu da onun maarifçilik işinə səmimi bağlılığını göstərir.
İlk dövrlərdə oxu zalı Qorçakov küçəsində yerləşirdi, daha sonra şəhərin mərkəzinə — Parapet (indiki Fəvvarələr meydanı) ərazisinə köçürüldü. Müəssisənin idarə olunması pedaqoq Əliiskəndər Cəfərzadəyə həvalə edilib, onun fəaliyyətində Azərbaycan ziyalılarının aparıcı nümayəndələri fəal iştirak edib.
Burada Şərq və Qafqaz klassiklərinin — Nizami Gəncəvi, Məhəmməd Füzuli və Mirzə Fətəli Axundzadə kimi görkəmli şəxsiyyətlərin əsərləri toplanmışdı. Fond müxtəlif ölkələrin nəşriyyatları və qəzet redaksiyaları ilə əməkdaşlıq sayəsində mütəmadi olaraq zənginləşdirilirdi. Oxu zalında rus, ərəb, fars və türk dillərində ədəbiyyat mövcud idi.
Oxu zalında yalnız mütaliə deyil, həm də müzakirələr, xeyriyyə tamaşalarının məşqləri və müxtəlif mədəni görüşlər keçirilirdi. Beləliklə, bu məkan sadəcə kitabxana deyil, həm də əsl intellektual mərkəzə çevrilmişdi.
Oxu zalına maraq sürətlə artmışdı. Onun fəaliyyətinin ilk illərində ziyarətçilərin sayı minlərlə ölçülürdü və 1897-ci ilə qədər bu rəqəm təxminən 26 min nəfərə çatmışdı. Diqqətəlayiq haldır ki, oxucular arasında müxtəlif millətlərin və sosial təbəqələrin nümayəndələri yer alırdı.
Hətta tənqidi mövqedə olan nəşrlər belə onun uğurunu etiraf edirdi. Müasirlərin şahidliyinə görə, kitab və qəzetlər sözün əsl mənasında oxunmaqdan köhnəlir, əldən-ələ keçirdi. Bakı sakinlərinin bir çoxu üçün oxu zalı sistemli özünütəhsilə aparan ilk addım olub.
Maarifçilik missiyasına baxmayaraq, oxu zalının fəaliyyəti hakimiyyət orqanlarında və ruhani dairələrin bir hissəsində şübhə doğururdu. Bunun səbəbi fonda bəzi qadağan olunmuş nəşrlərin daxil olması, eləcə də mütərəqqi və demokratik ideyaların yayılması idi.
Tənqidçilər Nəriman Nərimanovu “gənclərin şüurunu pozmaqda” və ənənəvi dəyərləri sarsıtmaqda ittiham edirdilər. Nəticədə, “zərərli fəaliyyət” bəhanəsi ilə oxu zalı 5 oktyabr 1898-ci ildə bağlanıb.
Layihə cəmi bir neçə il fəaliyyət göstərsə də, onun əhəmiyyətini qiymətləndirmək çətindir. “Nərimanovun oxu zalı” Qafqazın müsəlman əhalisi üçün ilk kütləvi maarifçilik mərkəzlərindən birinə çevrilmiş və oxu mədəniyyətinin, eləcə də özünütəhsilin formalaşmasında mühüm rol oynayıb.
Bu təcrübə göstərdi ki, məhdudiyyətlər və senzura şəraitində belə ictimai təşəbbüs cəmiyyətin inkişafına güclü təsir göstərə bilər. Nəriman Nərimanovun irəli sürdüyü ideyalar sonrakı dövrlərdə Azərbaycanın təhsil və mədəniyyət layihələrində yaşamağa davam etmişdir.
Hacı Cavadov
