Hər şəhərin iki üzü var. Bunlardan biri öz sakinlərinin gördüyü gündəlik üz, digəri isə dünyaya göstərmək istədiyi vitrindir. Bakı son on beş ildə bu vitrini çox məqsədyönlü şəkildə qurub. Xəzərin sahilindəki qədim şəhər, neft bumunun yaratdığı memarlıq irsi ilə Sovet dövrünün izlərini birləşdirən Bakı beynəlxalq tədbirlərdən bir alət kimi istifadə etdi. “Biz buradayıq, biz tədbir keçirməyi bacarırıq, bizi tanıyın” mesajını verən bu tədbirlər üç adla yadda qaldı: Eurovision (2012), Avropa Oyunları (2015) və Formula 1 (2016-dan).
Baki-baku.az bu yazıda həmin tədbirlərin şəhərə nə verdiyinə, nəyi dəyişdiyinə nəzər salır.
Eurovision 2012: hər şey bir mahnı ilə başladı
Hekayə 2011-ci ildə Düsseldorfda başlayır. Azərbaycanı təmsil edən Ell və Nikki “Running Scared” mahnısı ilə “Eurovision” qalibi oldu. Bu, ölkənin 2008-ci ildən bəri iştirakının ən böyük uğuru idi. Qələbə, həm də ciddi öhdəlik demək idi. Növbəti il müsabiqə Bakıda keçirilməli idi.
Ən diqqətçəkən məqam Bakı Kristal Zalının tikintisi oldu. Dəniz kənarında yerləşən, təxminən 25 min tamaşaçı tutumu olan bu arena yalnız bir neçə ayda ucaldıldı. Zal “Eurovision” üçün tikilsə də, sonradan konsertlər və idman yarışları üçün istifadə olunan çoxfunksiyalı məkana çevrildi.
2012-ci il yalnız “Eurovision” ilə əlaqəli deyildi. Həmin dövrdə Bakının siması eyni vaxtda bir neçə yerdə dəyişirdi.
Alov Qüllələri şəhərin siluetinin rəmzinə çevrildi. Gecələr LED işıqlarla alov təsiri yaradan bu üç bina Bakının “vizit kartı” oldu.
Heydər Əliyev Mərkəzi (memar Zaha Hadid) axıcı, künclərsiz formaları ilə dünya memarlıq media məkanında geniş yer tutdu.
Bakı Bulvarı və dəniz sahili yenidən qurulub yeni ictimai məkana çevrildi.
“Eurovision” bu dəyişikliklərə bir növ yekun tarixi verdi. Milyonlarla tamaşaçı efirdə şəhərin işıqlandırılmış görüntülərini gördü.
Müsabiqədə İsveçin təmsilçisi Loreen “Euphoria” mahnısı ilə qalib gəldi. Azərbaycan üçün əsas nəticə qalib gəlmək deyil, təşkilatçılıq etmək idi.
Avropa Oyunları 2015: Bakı idman paytaxtı kimi
2015-ci ilin iyununda Bakı birinci Avropa Oyunlarına ev sahibliyi etdi. Bu, qitə üzrə yeni bir çoxidmanlı yarışın açılışı idi və onu Bakıda keçirmək ölkə üçün ciddi prestij qazancı sayılırdı. Yarışlarda minlərlə idmançı yüzlərlə medal uğrunda mübarizə apardı, mərasimlərin şou proqramı isə dünya səviyyəli musiqiçilərin iştirakı ilə diqqət çəkdi.
Oyunlar üçün şəhərdə bir sıra obyekt tikildi və ya yenilənməli oldu: Bakı Olimpiya Stadionu (təxminən 68 min yerlik) ölkənin ən böyük stadionuna çevrildi. Sonradan burada UEFA Avropa Liqasının 2019-cu il finalı keçirildi. Su idmanı, gimnastika və digər növlər üçün yeni kompleksler yaradıldı. Minlərlə könüllü hazırlandı. Bu, ölkədə könüllülük mədəniyyətinin formalaşmasında mühüm addım oldu.
Oyunlardan sonra Bakı idman tədbirləri üçün tanınan ünvana çevrildi. 2016-cı ildə Şahmat Olimpiadası, 2017-ci ildə İslam Həmrəyliyi Oyunları, 2019-cu ildə UEFA Avropa Liqası finalı, 2021-ci ildə isə Avropa Çempionatının (Avro-2020) bir neçə matçı, o cümlədən dörddəbir final oyunu. Bu siyahı tək tədbirin deyil, ardıcıl strategiyanın nəticəsidir.
Formula 1: küçələrdə sürət, qala divarlarının yanında
Formula 1 yarışları 2016-cı ildə Avropa Qran-prisi adı ilə Bakıya gəldi, 2017-dən isə Azərbaycan Qran-prisi kimi davam etdi. Bakı Şəhər Trası dünyanın ən qeyri-adi şəhər trasları sırasındadır və bunun bir neçə səbəbi var: Uzunluğu təxminən 6 km-dir və təqribən 20 döngədən ibarətdir. Uzun düz hissədə bolidlər çox yüksək sürət yığır. Trasın bir hissəsi İçərişəhərin tarixi qala divarlarının yanından keçir və orada yol çox dardır.
Sürət və tarixin belə yan-yana göründüyü çox az tras var. Televiziya kadrlarında müasir bolidlərin orta əsr divarları yanından keçməsi Bakının imicinə birbaşa təsir göstərdi.
Bakı yarışları tez bir zamanda “gözlənilməz nəticələr” trasına çevrildi. Bir neçə maraqlı məqam:
2016: ilk yarışın qalibi Nico Rosberg oldu.
2017: qəzalar, təhlükəsizlik maşınları və qırmızı bayraq yarışı xaosa çevirdi, qalib Daniel Ricciardo idi.
2021: Verstappenin təkərinin partlaması sonrakı yarışın gedişatını dəyişdi, qalib Sergio Perez oldu.
Belə yarışlar auditoriyanı “Bakıda hər şey ola bilər” fikrinə alışdırdı və trasın populyarlığını artırdı.
2020-ci ildə pandemiya səbəbindən yarış keçirilmədi. Sonrakı illərdə isə Bakı təqvimdə öz yerini möhkəmləndirdi. 2025-ci ildən başlayaraq yarışın vaxtı payıza keçirildi.
Bu tədbirlər Bakını konkret olaraq necə dəyişdi?
Yeni ictimai məkanlar yaradıldı. Sahil zolağı, bulvar və piyada zonaları şəhərlilərin gündəlik həyatının bir hissəsinə çevrildi. Nəqliyyat və hava limanlarının imkanları artırıldı. Tədbirlər turist axınına hazırlıq üçün nəqliyyat və xidmət infrastrukturunun yenilənməsini sürətləndirdi. Şəhərin siması dəyişdi. Köhnə və yeni memarlıq üst-üstə düşdü, bu isə Bakını Xəzər regionunun ən fərqli görünüşlü şəhərlərindən birinə çevirdi.
Bakı dünya xəritəsində “yeni maraqlı ünvan” kimi göründü. Elektron viza sisteminin sadələşdirilməsi (ASAN viza) də bu axını asanlaşdırdı. Bakının imici artıq təkcə neft və Sovet keçmişi ilə bağlı deyil, mədəniyyət, idman və müasir memarlıqla bağlı da formalaşdı.
Bəlkə də ən az görünən, amma uzunmüddətli təsir budur: minlərlə könüllü, təşkilatçı, texniki işçi, təhlükəsizlik və logistika mütəxəssisi böyük tədbirlərin iş prinsiplərini öyrəndi. Bu bilik sonrakı layihələrdə, o cümlədən 2024-cü ildə COP29 iqlim konfransının keçirilməsində istifadə olundu.
Elvin Camalov
