Küçə işıqıarı Gözümüz öyrəşdiyi, amma çox vaxt fərqinə varmadığımız şeylərdın biridir. Axşam düşəndə fənərlər yanır, binaların fasadları yumşaq işıqla aydınlanır, bulvar və meydanlar işıqlanır və şəhər sanki gecə heç bir maneə deyilmiş kimi yaşamağa davam edir.
Amma bu həmişə belə olmayıb. Bir vaxtlar Bakının küçələri qaranlığa qərq olurdu, yalnız nadir işıqlar görünürdü ki, onlar da işıq verməkdən çox tüstü çıxarırdı. Hər bir fənər əl ilə yandırılırdı, hər bir işıq şüası konkret bir insanın zəhmətinin nəticəsi idi. İşıq lüks sayılırdı, şəhərə qayğının və nizam-intizamın göstəricisi idi.
Bakı küçə işıqlandırmasının tarixi sadəcə fənərlər, kerosin, qaz və ya elektrik haqqında hekayə deyil. Bu, şəhərin tədricən qaranlıqdan çıxmasının tarixidir. Texnologiyaların, abadlıq yanaşmalarının və ümumilikdə şəhər mühitinin dərk olunmasının necə dəyişdiyini göstərən bir yoldur. Tüstü verən məşəllərdən (ənənəvi yağ və ya neft məşəli) bulvarın elektrik işıqlarına qədər uzanan bu yol Bakının müasir şəhər kimi inkişafını əks etdirir. Və geriyə baxdıqda, axşam küçələrinin adi işığına artıq başqa cür baxmağa başlayırıq – onu uzun və çətin bir yolun nəticəsi kimi görürük.
1857-ci ildə nəşr olunmuş “Səfər oçerkləri”ndə Aleksey Pisemski qeyd edirdi ki, axşamlar Bakı məşəllərlə – neftlə işləyən açıq işıq mənbələri ilə işıqlandırılırdı. Lakin bu cür məşəllər tam işıqdan çox istilik verirdi. Onlar divarlarda his qoyur, qığılcımlar səpələyir və tez-tez yanıq və yanğınlara səbəb olurdu. Zamanla açıq alovdan imtina edildi, o qoruyucu örtüklərin içinə yerləşdirildi və küçələrdə fənərlər peyda oldu. İlk nümunələr – çıraqlar – yağla işləyirdi, bəzən isə onların içinə şam qoyulurdu.
Onların işığı zəif idi və gecənin qaranlığını çətinliklə dağıdırdı. Vəziyyət kerosinin tətbiqi ilə xeyli yaxşılaşdı – bu, işıqlandırmanın intensivliyini artırmağa imkan verdi. Fənərlərin xidməti fənərçilərin üzərinə düşürdü. Onlar hər gün lampaları kerosinlə doldurmalı, nərdivanla qalxaraq onları fənər korpuslarına yerləşdirməli və yandırmalı idilər.
Sübh çağı isə prosedur əks qaydada təkrarlanırdı: alov söndürülür, lampalar çıxarılır və xüsusi arabalarla aparılırdı. Bundan əlavə, fənərçilər avadanlığın saz vəziyyətinə də cavabdeh idilər – şüşələri təmizləyir, mexanizmləri təmir edir, zədələnmiş hissələri dəyişirdilər.
Bununla belə, işıqlandırma fasiləsiz fəaliyyət göstərmirdi. Hər ay şəhər upravası tərəfindən təsdiqlənən xüsusi fənər yanma cədvəli tərtib edilirdi. Orada işığın dəqiq yandırılma və söndürülmə saatları göstərilirdi. Aydın, ay işıqlı gecələrdə kerosin fənərləri yandırılmaya bilərdi, lakin hava buludlu və ya yağışlı olduqda, ayın fazasından asılı olmayaraq onların yandırılması tapşırılırdı. Praktikada isə göstərişlər qeyri-müntəzəm yerinə yetirilirdi və küçələr tez-tez qaranlığa qərq olurdu.
XIX əsrin ortalarında şəhər hakimiyyətinin maliyyə prioritetləri fərqli dəyərlər sistemini əks etdirirdi. 1860-cı il üçün Bakı büdcəsində vəsait əsasən dövlət binalarının – zabit evlərinin, qarovulxanaların, məhbus otaqlarının, qala qapılarının – işıqlandırılmasına, eləcə də bayram illyuminasiyalarına ayrılmışdı. Küçə işıqlandırmasına isə demək olar ki, vəsait ayrılmırdı. 1877-ci ildə bu məqsədlərə şəhər büdcəsinin cəmi 2,8%-i yönəldilmişdi. Maliyyəyə nəzarət edən polis abadlıq məsələlərinə lazımi diqqət yetirmirdi.
Vəziyyət 1878-ci ilin yanvarında Bakı Şəhər Dumasının ilk iclasından sonra dəyişməyə başladı – şəhər təsərrüfatı məsələləri daha sistemli şəkildə həll olunmağa başladı. “Keçmiş günlər” xatirələrində Mənaf Süleymanov yazırdı ki, həmin vaxt bütün şəhərdə cəmi 86 fənər var idi, onlardan yalnız 14-ü vaxtilə sənayeçi Vasili Kokorev tərəfindən qubernatora hədiyyə edilmiş çuqun dirəklər üzərində quraşdırılmışdı. Qalanları isə pərakəndə şəkildə yerləşdirilmişdi və şəhərə gələnlərdə ağır təəssürat yaradırdı.
Dünya praktikasında əsl texnoloji dönüş qaz işıqlandırmasının yayılması ilə baş verdi. Qaz fənərləri daha parlaq, daha təhlükəsiz və istismarda daha rahat idi. Xüsusi hazırlanmış yandırıcılarda alovu tənzimləmək, söndürmək və yenidən yandırmaq mümkün idi. Yağ və kerosin alınmasına ehtiyac qalmırdı – yalnız qaz təchizatçılarına sayğac üzrə ödəniş etmək kifayət edirdi.
Bakıda qaz işıqlandırılmasının müzakirəsinə şəhər duması 1882–1883-cü illərdə başladı. Rəsmi məruzələrdə vurğulanırdı ki, işıqlandırmanın təşkili prioritet vəzifələrdəndir. Xüsusilə qeyd edilirdi ki, Qubernator bağı demək olar ki, işıqlandırılmamış vəziyyətdədir. Dumanın qərarı ilə fənərlərin sayı 698-ə çatdırıldı, müəssisə sahiblərinə isə giriş qapıları qarşısında küçə fənərləri nümunəsində öz işıqlandırıcılarını quraşdırmaq öhdəliyi qoyuldu.
Bununla belə, qaz işıqlandırılmasının tətbiqi illərlə ləngidi. Müxtəlif sahibkarların, o cümlədən Alfred Nobel ailəsinin nümayəndələrinin təkliflərinə baxmayaraq, layihə son dərəcə yavaş həyata keçirilirdi. Paradoks ondadır ki, Abşeronda təbii qaz hasilatı sürətlə inkişaf edirdi, lakin şəhər küçələrinin işıqlandırılmasında ondan demək olar ki, istifadə olunmurdu. XX əsrin əvvəllərinə aid nəşrlərdə qeyd edilirdi ki, təbii qaz sənayesi sürətlə böyüyür, lakin şəhər simasında kütləvi istehlakçı formalaşmayıb.
Qaz işıqlandırmasından varlı sakinlər fərdi qaydada istifadə edirdilər. Məlumatlara görə, xeyriyyəçi Hacı Zeynalabdin Tağıyevin malikanəsinin künclərində iri qaz fənərləri yanır, ətraf məhəlləni parlaq işıqlandırırdı.
Şəhərin elektrikləşdirilməsinə ilk addımlar 1880-ci ilə təsadüf edir. Həmin il “Qafqaz və Merkuri” şirkətinin (XIX əsrin ikinci yarısı – XX əsrin əvvəllərində Volqa və Xəzərdə fəaliyyət göstərmiş ən böyük paroxod cəmiyyəti) limanının işıqlandırılması üçün stansiya işə salındı və burada ilk elektrik fənərləri quraşdırıldı. Sonralar əsasən varlı şəhər sakinlərinin evlərini enerji ilə təmin edən özəl elektrik stansiyaları yarandı.
XX əsrin əvvəllərində Bakıda iki növ işıqlandırma yanaşı mövcud idi: hündür dirəklər üzərində elektrik fənərləri və çoxsaylı kerosin lampaları. 1914-cü ilə qədər sonuncuların sayı 4972-yə çatmışdı. Cəmi 16 ədəd olan qövsvari elektrik lampaları isə mərkəzi küçələrdə yerləşirdi: Nikolayevskaya (Kommunist, indiki İstiqlaliyyət), Mixaylovskaya (İncəsənət) və Velikoknyaz prospektində (indiki Məmməd Əmin Rəsulzadə prospekti).
Bakı bulvarı közərmə lampaları ilə işıqlandırılırdı – hər biri 300 şam gücündə olan 116 armatur quraşdırılmışdı. Fənərlərin iş rejimi şəhər dumasının qərarları ilə tənzimlənirdi: yayda onlar saat 20:00-dan 4:00-dək, qışda isə 18:00-dan 2:00-dək yanırdı.
Səyyah B.Brandt 1900-cü ildə nəşr olunmuş “Bakı səfərindən” kitabında maraqlı bir ziddiyyəti təsvir edirdi: seyrək kerosin işıqlandırması mağazaların və dəbdəbəli pasajların qarşısındakı parlaq elektrik fənərləri ilə yanaşı mövcud idi.
1912-ci ilə qədər şəhərdə artıq dörd elektrik stansiyası fəaliyyət göstərirdi ki, bu da küçə işıqlandırma şəbəkəsinin genişlənməsinə imkan verdi. Lakin bələdiyyə ehtiyacları üçün elektrik enerjisinin tarifləri yüksək olaraq qalırdı. Monopol mövqe “Elektriçeskaya sila” Cəmiyyətinə məxsus idi və bu qurum uzun müddət qiymətləri aşağı salmaqdan imtina edirdi. Yalnız 1914-cü ildə tarif 1 kilovat-saat üçün 28 qəpikdən 20,5 qəpiyə endirildi ki, bu da abunəçilərin sayının artmasına təkan verdi, baxmayaraq ki, stansiyaların gücü məhdud olaraq qalırdı.
Bir çox ölkələrdə küçə işıqlandırmasının səviyyəsi şəhərin maliyyə imkanlarının göstəricisi sayılırdı. İşıqlandırılmış ictimai məkanları saxlamaq bacarığı büdcənin sabitliyini və infrastrukturun inkişafını ifadə edirdi. Bakı əhəmiyyətli iqtisadi potensiala malik idi, lakin elektrik stansiyalarının işə salınmasından sonra belə, ucqar ərazilərdə kerosin fənərlərindən istifadə davam edirdi.
Köklü dəyişikliklər artıq sovet dövründə baş verdi – işıqlandırma sistemi kompleks şəkildə modernləşdirildi. Memarlıq işıqtexnikası üzrə tanınmış mütəxəssis Nikolay Şçepetkov 1974-cü ildəki səfərindən sonra qeyd edirdi ki, öyrəndiyi dünya şəhərlərinin heç birində bu qədər parlaq və düşünülmüş işıq həllərinə rast gəlməmişdi.
Beləliklə, Bakı işıqlandırmasının yolu – tüstü verən məşəllərdən müasir və düşünülmüş işıq dizaynına qədər – təkcə texniki tərəqqini deyil, həm də şəhərin özünün, onun iqtisadiyyatının və şəhər mədəniyyətinin transformasiyasını əks etdirir.
Hacı Cavadov
