Məşhur rus şərqşünası və türkoloqu İlya Nikolayeviç Berezin 1842-ci ildə Bakıya səfəri zamanı qeyd edirdi ki, şəhərin əsasının qoyulduğu vaxtı dəqiq müəyyənləşdirmək demək olar ki, mümkün deyil. Onun fikrincə, Bakının mənşəyi haqqında digər şəhərlərdə olduğu kimi eyni sözləri demək olar: nə vaxt yarandığı dəqiq bilinmir.
Doğrudan da, Xəzərin cənub sahilində, təhlükəsiz liman ətrafında yaranmış kiçik məskənin nə zaman tam inkişaf etmiş feodal şəhər olduğunu müəyyən etmək çətindir. Daha mürəkkəb olan isə ilk insanların burada nə vaxt məskunlaşdığını müəyyən etməkdir.
Bununla belə, arxeologiya, paleontologiya, numizmatika və yazılı mənbələrdən əldə olunan çoxsaylı məlumatlar bu ərazinin qədimdən məskunlaşdığını və müasir Bakının yerində çox qədim dövrlərdən yaşayışın mövcud olduğunu inandırıcı şəkildə sübut edir. Bakı şəhərinin yerləşdiyi Abşeron yarımadası əlverişli coğrafi mövqeyi ilə seçilir. Burada rahat təbii liman, mülayim və quru iqlim, münbit torpaqlar və zəngin təbii ehtiyatlar mövcuddur. Buna görə də regionda qədim insanların məskunlaşması normal və məntiqli hesab olunur.
Bir çox tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, Bakının tarixi onu əhatə edən Abşeron əraziləri ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır. Şəhər çox qədim zamanlardan bu bölgələrlə sıx əlaqədə olub. Məlumdur ki, Abşeron yarımadasında ilk insanlar 35–40 min il əvvəl məskunlaşıb. Binəqədi ətrafındakı qədim göllərin asfalt qatlarında qədim heyvanların qalıqları aşkar edilib. Tapıntılar içində kərgədan, ibtidai öküz, vəhşi at, tur və hiyenaya məxsus sümüklər var. Bundan başqa, bitki və meyvə qalıqları, həmçinin həşərat izləri də aşkar olunub. Qobustan Dövlət Tarix-Bədii Qoruğu ərazisində qədim dövrlərdə çoxsaylı otyeyən heyvan sürüləri yaşayıb. Ov səhnələri bir çox qayaüstü təsvirlərdə əksini tapıb. Bu petroqliflərdə məişət səhnələri, əmək prosesləri və hətta ritual rəqslər də təsvir edilib. Bu təsvirlər qədim xalq rəqslərinin, o cümlədən “yallı”nın qədim formaları kimi dəyərləndirilir. Abşeronda yaşamış maldarlıq tayfaları haqqında Şüvəlan ərazisində tapılmış petroqliflər də məlumat verir. Bu təsvirlərdə dua edən insan fiqurları, həmçinin maral və keçi təsvirləri yer alır. Bu rəsmlər bir çox cəhətdən Qobustan təsvirlərinə bənzəyir. Neolit və tunc dövrü tayfalarından bu günədək müxtəlif arxeoloji izlər qorunub saxlanıb. Bunlara qayalardakı kasaşəkilli oyuqlar, kromlexləri xatırladan iri meqalitik qurğuların qalıqları daxildir. Bundan əlavə, qara gil qablar, bəzək əşyaları, tunc xəncərlər və skif tipli ox ucluqları tapılıb. Bu əşyalar qədim dəfn mərasimlərinin inventarını təşkil edirdi.
Antik dövr müəllifləri də bölgədəki yaşayış yerlərindən bəhs ediblər. Məsələn, yunan coğrafiyaşünası Klavdi Ptolomey Qafqaz Albaniyasında təxminən otuz şəhərin adını çəkirdi. Onların arasında Xəzər sahilində yerləşən Qaytara şəhəri də var idi. Bu şəhərin yaxınlığında Kirus, yəni indiki Kür çayının mənsəbi yerləşirdi. Bəzi tədqiqatçılar, o cümlədən Biberşteyn və Danvil hesab edirdilər ki, Qaytara müasir Bakının yerində olub. Digər alimlər isə bunun Qaytara yaxınlığında sahildə yerləşən Baruka şəhəri ola biləcəyini deyirlər. Aralıq dənizi dövlətlərinin Azərbaycan ərazilərinə diqqəti açıq şəkildə hiss olunur. Xüsusilə Bakı regionuna böyük diqqət göstərilirdi.
Qədim dövrdə bu uzaq regionlar arasında əlaqələrin mövcud olduğu şübhə doğurmur. Bunu inkişaf etmiş ticarət əlaqələri və arxeoloji tapıntılar sübut edir. Azərbaycan ərazisində yunan və Roma sikkələri tapılıb. Həmçinin yüksək səviyyəli metal işləmə nümunələri aşkar edilib. Onların arasında teatr maskası təsviri olan tunc çıraq və dəniz tanrısı Nereyin qızı Nereidanın təsviri olan gümüş qab xüsusilə seçilir. Bakı haqqında daha sonrakı məlumatlar “əbədi alovlar”la bağlıdır. Bu barədə ilk yazanlardan biri Prisk Paniyski olub. O, V əsrin əvvəllərində Attilanın yanına göndərilən Bizans səfirliyini müşayiət edirdi. Qeydlərində suyun altından alov çıxan yerləri təsvir edirdi. Böyük ehtimalla, qədim müəlliflər Bakını nəzərdə tuturdular. Onlar Abşeronda neft və duz yataqları yaxınlığında yerləşən şəhərdən bəhs edirdilər.
Bu məlumatlar ərəb mənbələri ilə də təsdiqlənir. Xüsusilə əl-Bəlazuri Şirvanda neft və duz hasilatından bəhs edirdi. O yazırdı ki, VIII əsrin ikinci yarısında Dərbənd hökmdarı bu sahələrə vergi yığanlar göndərirdi. IX əsrdən sonra, islam yayıldıqca Bakı yazılı mənbələrdə daha tez-tez çəkilməyə başladı. Ərəb coğrafiyaçıları və tarixçiləri onu kiçik, amma inkişaf etmiş feodal şəhər kimi təsvir edirdilər. Şəhərin qədimliyi arxeoloji tapıntılarla da sübut olunur. XIX əsrin sonlarında tikinti zamanı qədim qəbirlər tapılmışdı. Onlar köhnə müsəlman qəbiristanlığının yerində idi. Qazıntılar zamanı daş qutu formasında, bir neçə qat yerləşən qəbirlər aşkar edildi. Həmçinin böyük təndirə bənzər kollektiv məzar tapıldı. Bu məzarda yarımoturaq vəziyyətdə dəfn olunmuş altı-yeddi nəfərin qalıqları vardı. Onların qarşısında kiçik gil qablar qoyulmuşdu. Bu cür dəfn forması qəbilə məzarlığı sayılır və ibtidai icma dövrünə aid edilir. 1945-ci ildə arxeoloq V.N. Leviatov Şirvanşahlar Sarayı ərazisində qazıntılar apardı. İşlər İçərişəhərdə görülürdü. Binaların altında sıx tikilmiş yaşayış məhəlləsinin qalıqları tapıldı. Tapılan keramika və sikkələrə əsasən bu məhəllə VIII–IX əsrlərə aid edilir. Şəhərin adı isə mənbələrdə daha gec ortaya çıxır. İlk dəfə X əsr ərəb müəlliflərinin əsərlərində qeyd olunur. Bu mənbələrdə Bakı haqqında məlumatlar qısa və konkretdir. Buna baxmayaraq, onlar şəhəri Xəzər sahilində yerləşən kiçik yaşayış yeri kimi təsəvvür etməyə imkan verir.
Bakı daha çox neftlə tanınırdı və bu, o dövrdə də vacib ixrac məhsulu idi. Neftdən işıqlandırmada, müharibədə və tibbdə istifadə edilirdi. Bundan əlavə, şəhər duz çıxarılması və əlverişli limanı ilə də məşhur idi. Əl-Məsudi Bakı neft yataqlarını ətraflı təsvir etmişdi. O, nadir ağ neftin mövcud olduğunu və bunun başqa yerdə olmadığını yazırdı. Həmçinin davamlı yanan od mənbələrindən bəhs edirdi. Əl-İstəxri də Bakı haqqında məlumat vermişdi. O, şəhəri müxtəlif növ neft çıxarılan mərkəz kimi göstərirdi. Onun sözlərinə görə, buraya müxtəlif ölkələrdən ticarət karvanları gəlirdi. Bakıya müxtəlif yerlərdən tacirlər gəlirdi. Onların arasında slavyanlar, xəzərlər, bizanslılar, çinlilər, ərəblər və digər xalqlar var idi. Şəhər mühüm ticarət yollarının üzərində yerləşirdi. Buna görə də tez-tez hücumlara məruz qalırdı. Müxtəlif dövlətlər bu əraziyə sahib olmaq istəyirdi.
Əl-İstəxri (Əbu İshaq İbrahim ibn Məhəmməd əl–Farisi əl–İstəxri) Bakını öz xəritəsində də göstərmişdi. O, şəhəri Şabran və Bab əl-Əbvab (Dərbənd) kimi yerlərlə yanaşı qeyd edirdi. Məlumdur ki, Bakı ətrafı hərbi məqsədlər üçün də istifadə olunurdu. Sahilə yaxın adalar rus dəstələri üçün baza kimi xidmət edirdi. Onlar Volqa–Don yolu ilə Xəzərə enib hücumlar edirdilər. Bu hadisələr haqqında əl-Məsudi və digər müəlliflər yazmışdır. Məsələn, 1030-cu ildə ruslar 38 gəmi ilə Şirvana gəlmiş, Bakı yaxınlığında yerli qoşunları məğlub etmiş və sonra Kür çayı ilə yuxarı qalxmışdılar. Bütün bu faktlar göstərir ki, Bu məlumatlar X əsrdə Bakının mühüm əhəmiyyət daşıdığını göstərir. Şəhər artıq coğrafi əsərlərdə tanınan yaşayış yerlərindən biri idi. Şəhərin görünüşü haqqında məlumatlar isə məhduddur. Bu, mənbələrin azlığı və memarlıq abidələrinin az qalması ilə bağlıdır. Qorunub qalan tikililər arasında Qız qalası xüsusi yer tutur.
Bəzi tədqiqatçılar Bakını qədim od inancı ilə əlaqələndirir və dini əhəmiyyət daşıdığını düşünürlər. Alim Pavlinov isə belə hesab edirdi ki, od məbədi Cümə məscidinin yerində yerləşə bilərdi. Bu məscid tarix boyu bir neçə dəfə yenidən tikilib. Ehtimal olunur ki, qədim Bakı ölçücə kiçik idi. Bununla yanaşı, şəhər sıx tikililəri ilə seçilirdi. Arxeoloji qazıntılar bunu təsdiqləyir. Şəhərdə sadə planlı, kiçik evlər tapılıb. Bu evlərin içində təndirlər, ocaqlar və sobalar vardı. O dövrdə dəniz şəhər divarlarına qədər gəlib çatırdı. Xəzərin dalğaları İçərişəhərin divarlarına toxunurdu. Bakının memarlıq tarixi isə daha sonrakı dövrlərdə başlayır. Bu, tarixini dəqiq müəyyən etmək mümkün olan abidələrin yaranması ilə bağlıdır. Məhz bu abidələr şəhər memarlığının inkişafını izləməyə imkan verir və Azərbaycan memarlığının əsas mərhələlərini göstərir.
Hacı Cavadov
