Təsvir:
Azərbaycan elə bir ölkədir ki, onun hər dağı, çayı və şəhəri minilliklərin izini daşıyır. Bu torpaqlarda imperiyaların taleyi həll olunub, güclü dövlətlər qurulub, şəhərlər isə hakimiyyət, elm, sənətkarlıq və ticarət mərkəzlərinə çevrilib. Atropatenadan və Qafqaz Albaniyasından XVIII əsr xanlıqlarına qədər Azərbaycan, mədəniyyətlərin qovuşduğu və regionun gücünün formalaşdığı məkan kimi hər zaman Avropa və Asiyanın strateji kəsişmə nöqtəsi olub.
Tarixçilər qeyd edir ki, müasir Şimali və Cənubi Azərbaycanın ərazisində Atropatena, Qafqaz Albaniyası, Şəddadilər, Şirvanşahlar, Atabəylər, Rəvvadilər dövlətlərinin paytaxtları, həmçinin XVIII əsr xanlıqlarının mərkəzləri yerləşirdi.
Atropatena (e.ə. IV əsr — eramızın III əsri)
Atropatena Əhəmənilər imperiyasının süqutundan sonra yaranmış və adını satrap Atropatın şərəfinə almışdır.
• Paytaxt: tarixçilər Gəncəni (Qazaka) və ya Cənubi Azərbaycandakı Marağa, Qazaka kimi şəhərləri göstərirlər.
• Atropatena İranla Qafqazı birləşdirən mühüm siyasi və hərbi mərkəz idi, həm də Şərqlə Qərb arasında strateji yolun üzərində yerləşirdi.
Atropatena Azərbaycan ərazisində yaranan sonrakı dövlətlərin əsası hesab olunur.
Qəbələ — Qafqaz Albaniyasının paytaxtı (e.ə. IV əsr — eramızın VIII əsri)
Qəbələ qədim Qafqaz Albaniyasının ilk paytaxtı olub. Şəhər güclü qala divarları ilə əhatə olunmuşdu və təxminən 25 hektar ərazini əhatə edirdi.
Antik müəlliflər, o cümlədən Strabon və Pliniy Böyük Qəbələni Qafqazda mühüm ticarət mərkəzi kimi qeyd ediblər.
Bərdə — “Arranın anası” (IX–X əsrlər)
Bərdə Arran bölgəsinin mərkəzi və Sacilər dövlətinin (889–941) iqamətgahı idi.
Şəhər “Ümm əl-Bilad” — “şəhərlərin anası” kimi tanınırdı. 944-cü ildə rusların hücumuna məruz qalması onun beynəlxalq əhəmiyyətini göstərir.
Salarilər — paytaxt Şamaxı (900–981)
Salarilər Şimali İranı və Azərbaycanın bir hissəsini idarə edirdi.
• Paytaxt: Şamaxı. Onlar elm və memarlığı inkişaf etdirərək regionun gücünü artırırdılar.
Gəncə — Şəddadilər və Rəvvadilərin paytaxtı (X–XII əsrlər)
Gəncə Şəddadilər dövlətinin (951–1191) paytaxtı olub, sonralar Rəvvadilərin də mühüm şəhərinə çevrilib.
Şəhər sənətkarları, bazarları və qalaları ilə məşhur idi. Burada böyük şair Nizami Gəncəvi (1141–1209) anadan olub və bu şəhər Azərbaycanın mədəni gücünün simvoluna çevrilib.
Naxçıvan və Təbriz — Atabəylərin paytaxtları (XII əsr)
Naxçıvan Atabəylərin ilk paytaxtı idi və burada Möminə xatun türbəsi (1186) tikilmişdir. Sonralar paytaxt Təbrizə köçürüldü və bu şəhər regionun ən böyük mərkəzlərindən birinə çevrildi.
Şamaxı və Bakı — Şirvanşahların paytaxtları (X–XV əsrlər)
Şamaxı uzun müddət Şirvanşahların paytaxtı olmuşdur. Daha sonra paytaxt Bakıya köçürüldü və burada Şirvanşahlar sarayı tikildi — bu abidə regionun siyasi və mədəni gücünü göstərir.
Şuşa — Qarabağ xanlığının paytaxtı (1752–1822)
Şuşa Pənahəli xan tərəfindən salınmış və demək olar ki, alınmaz qalaya çevrilmişdi. O, Qarabağın həm hərbi, həm də mədəni mərkəzi idi.
Naxçıvan xanlığı (1747–1828)
Naxçıvan mühüm inzibati və ticarət mərkəzi olaraq qalırdı və Cənubi Qafqazın strateji əhəmiyyətini qoruyurdu.
Bakı — müasir paytaxt (1918-ci ildən)
Bakı 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin paytaxtı oldu. Bu gün isə ölkənin siyasi, iqtisadi və mədəni mərkəzidir. Burada qədim tarixlə yanaşı müasir memarlıq nümunələri mövcuddur (Alov qüllələri, Heydər Əliyev Mərkəzi).
Güc və böyük paytaxtlar torpağı
Atropatenadan, Qəbələdən, Bərdədən, Gəncədən (Şəddadilər və Rəvvadilər), Naxçıvandan, Şamaxıdan, Şuşadan və nəhayət Bakıya qədər bu torpaq imperiyaların kəsişdiyi məkan olub.
Azərbaycan Şərqin siyasi, iqtisadi və mədəni gücünün formalaşdığı ölkələrdən biridir və minilliklər boyu xalqların və dövlətlərin taleyinə təsir göstərmişdir.
Murad Muxtarov
