Atlantida artıq iki min ildən çoxdur ki, tarixçilərin, arxeoloqların və sirr həvəskarlarının diqqətini cəlb edir. O, həqiqətən mövcud olmuş qüdrətli dövlət idi, yoxsa sadəcə fəlsəfi bir məcaz? Batmış dünya haqqında bu əfsanənin haradan yarandığını araşdırırıq.
Atlantida haqqında demək olar ki, hər kəs eşidib. Batmış ada, saysız-hesabsız sərvətlər, inkişaf etmiş sivilizasiya və dənizin dərinliklərində qəfil yoxa çıxma — bu hekayə bu gün də böyük bir filmin ssenarisi kimi səslənir. Ən maraqlısı isə odur ki, bu əfsanə min illərdir yaşayır və hələ də insanlığın ən çox müzakirə olunan sirlərindən biri olaraq qalır.
Hər şey necə başladı
Atlantida haqqında ilk dəfə qədim yunan filosofu Platon danışıb. O, bu barədə eramızdan əvvəl IV əsrdə yazdığı “Timey” və “Kritiy” dialoqlarında bəhs edib.
Onun sözlərinə görə, Atlantida “Herakl sütunlarından” — yəni müasir Cəbəllütariq boğazından kənarda yerləşən böyük və zəngin ada dövləti idi. Burada inkişaf etmiş memarlıq, güclü ordu və donanma, eləcə də mürəkkəb idarəetmə sistemi olan qüdrətli bir sivilizasiya yaşayırdı.
Lakin Platonun yazdığına görə, zaman keçdikcə Atlantida sakinləri acgözləşmiş, təkəbbürlü olmuş və mənəvi dəyərlərini itirmişdilər. Nəticədə tanrılar onları cəzalandırdı: cəmi bir gün və bir gecə ərzində ada sulara qərq oldu.
Və məhz bu nöqtədən etibarən dünyanın ən uzunmüddətli tarixi intriqalarından biri başladı.
Reallıq, yoxsa fəlsəfi nağıl?
Bir çox alim hesab edir ki, Platon real bir məkanı təsvir etmirdi. Onların fikrincə, Atlantida ədəbi alleqoriya — yəni təkəbbür və mənəvi tənəzzül nəticəsində ən güclü dövlətlərin belə necə məhv ola biləcəyinə dair xəbərdarlıq idi.
Yəni Atlantida coğrafiya yox, ideya ola bilərdi.
Amma başqa baxış da var. Əsrlər boyu tədqiqatçılar Platonun real hadisələrə əsaslanmış ola biləcəyini sübut etməyə çalışıblar və bu istiqamətdə müxtəlif versiyalar ortaya çıxıb.
Atlantidanı harada axtarmayıblar
Atlantidanın izləri demək olar ki, dünyanın hər yerində axtarılıb. Bəziləri onu Egey dənizində yerləşən Santorini adası ilə əlaqələndirib. Burada qədim dövrdə baş verən güclü vulkan püskürməsi minoy sivilizasiyasının bir hissəsini məhv etmişdi.
Digərləri onu İspaniya sahillərində, Andalusiya bölgəsinin bataqlıq və düzənliklərində axtarıb.
Hətta Atlantik okeanı, Aralıq dənizi, Karib hövzəsi və Antarktida ilə bağlı fərziyyələr də irəli sürülüb — bəli, bu mövzuda insan fantaziyası həmişə sərhədsiz olub.
Xüsusilə məşhur olan versiyaya görə, əfsanənin əsasında eramızdan əvvəl təxminən 1600-cü ildə Santorinidə baş vermiş fəlakət dayanır. Vulkan partlayışı o qədər güclü idi ki, sunamilərə, dağıntılara səbəb olmuş və bölgə sivilizasiyalarına ciddi zərbə vurmuşdu. Qədim insanlar üçün bu, həqiqətən də bir dünyanın məhvi kimi görünə bilərdi.
Atlantida niyə insanları bu qədər cəlb edir?
Onun cazibəsi yalnız sirrində deyil. Atlantida həm də ən güclü sivilizasiyanın belə izsiz yoxa çıxa biləcəyinin hekayəsidir.
Bu, həm qorxulu, həm də sehrlidir. İnsanları həmişə itmiş şəhərlər, yoxa çıxmış xalqlar və suyun və ya qumun altında qalmış böyük dünyalar cəlb edib. Atlantida bütün bu itirilmiş sivilizasiyaların simvoluna çevrilib.
Üstəlik, bu hekayədə kütləvi mədəniyyətin sevdiyi hər şey var: qədim biliklər, fəlakət, zənginlik, sirr və həqiqətin haradasa yaxın olduğu, amma daim əlçatmaz qaldığı hissi.
Təsadüfi deyil ki, bu mövzuda filmlər çəkilib, kitablar yazılıb, müxtəlif nəzəriyyələr irəli sürülüb və hətta psevd elmi məktəblər yaranıb.
Bəs o, həqiqətən mövcud olubmu?
Bu günə qədər Atlantidanın mövcudluğunu sübut edən birbaşa dəlil yoxdur. Heç bir arxeoloji tapıntı Platonun təsvir etdiyi həmin sivilizasiyanın real olduğunu qəti şəkildə təsdiqləməyib.
Amma bu əfsanəni tamamilə təkzib etmək də mümkün deyil. Çünki tarixdə dəfələrlə belə hallar olub ki, mif sayılan hadisələr sonradan real faktlara əsaslandığı üzə çıxıb.
Bu səbəbdən Atlantida elmlə mifin, fəlsəfə ilə arxeologiyanın, həqiqətlə gözəl əfsanənin arasında qalır.
Niyə bu mübahisələr hələ də davam edir?
Çünki Atlantida artıq sadəcə batmış ada deyil — o, simvoldur.
İtirilmiş əzəmətin, yoxa çıxmış biliklərin və insanın bitməyən sualının simvolu: planetimiz daha neçə sirr gizlədir?
Bəlkə də elə buna görə Atlantida hələ də tapılmayıb.
Çünki bəzən əfsanənin ən böyük gücü onun açılmamış qalmasındadır.
Murad Muxtarov
