Ad bilmək başqa şeydir, tanımaq başqa
Hər şəhərin iki sakini var. Birincilər sənədlərdə, siyahılarda, toy dəvətnamələrində yazılan adlı-soyadlı insanlardır. İkincilər isə şəhərin gündəlik mənzərəsinin içində yaşayanlardır. Onların adı yoxdur, amma yeri var. Zamanında Bakının ikinci sakinləri kifayət qədər çox idi.
Uşaq vaxtı hansısa küncdə dayanan adamı hər gün görürdün. Ona salam verir, ya da ondan çəkinirdin. Böyüyüb başqa məhəllələrə köçəndən sonra isə bir gün özünə sual verirdin: “Bəs onun adı nə idi?”. Birdən anlayırdın ki, bunu heç vaxt bilməmisən. Elə həmin an o adam xatirələrin içindən sanki daha da böyük görünürdü. Çünki ad bilmədən tanımaq o qədər dərin tanımaqdır ki, ona ad lazım olmur.
Qəzet köşkündəki qadın
Səhər saat yeddidə, hələ yaxşı işıqlanmamış şəhərdə köşkün pəncərəsi açılırdı. Arxasında həmişə eyni insan olurdu: soyuq havada yun şal, əlində kiçik pul qabı, qarşısında səliqə ilə düzülmüş qəzetlər və jurnallar.
O, yalnız qəzet satmırdı. Qələm, dəftər, bəzən də nəfəs dərmək üçün bir şirniyyat da ondan alınırdı. Hamı bilirdi ki, “filan qəzet gəlib” sualına cavab verən də odur, “bu gün nə var” sualına xəbər verən də. Dünyada nə olurdusa, ilk onun köşkündən keçirdi. Bir müddət sonra köşk götürüldü və o da yoxa çıxdı. Yoxa çıxdı demək də düz deyil. Sadəcə, bir gün səhər köşkün yerində boş səkidən başqa heç nə qalmadı.
Dondurmaçı və su maşını
Yay Bakısının ən xoşbəxt anlarından biri dondurma arabasının zəngi idi. Ağ xalatlı, belinə kiçik çanta bağlamış dondurmaçı plastik qutu ilə sahil bağında dolaşardı. Uşaqlar valideynlərinin əlindən çəkərək ona yönələrdi. O isə əlini dondurma qəlibinə sürüşdürüb elə mehribanlıqla uzadardı ki, yayın istisi bir anlıq unudulardı.
Sovet dövründən qalma qaz suyu avtomatlarını da yada salın. Bir stəkan, bir sirop, bir az da qazlı su olardı. Bəzən yanında stəkanları yuyan, pulu qəbul edən bir qadın da vardı. Onun işi qısa idi, amma hər yaşdan bakılının yaddaşında “şirin su”nun dadı həmin qadının üzü ilə birlikdə qalıb.
Bulvarın fotoqrafı
Sahil bağında dayanıb ən sevdiyi işi görən insanlar arasında fotoqraf xüsusi yer tutur. Boynunda köhnə kamera, əlində bir neçə nümunə şəkil, üzündə həmişə bir az yorğun, bir az yumşaq təbəssüm olardı.
Onun çəkdiyi şəkillər indi hansı albomlardadır? Çox ailənin divarında, bəlkə də bir qutuda, nənənin kitabının arasındadır. Şəkildəki uşaqlar artıq böyüyüb, valideynlər dünyasını dəyişib. Fotoqrafın adı isə, əslində, heç yerdə yazılmayıb. Arxa tərəfdə ən çoxu tarix və şəhərin adı olur. Beləcə, minlərlə ailənin tarixini saxlayan insanın özünün tarixi heç kimdə yoxdur.
Çay evinin adamı
Bakının köhnə çay evlərində gözə çarpan, amma heç vaxt diqqət mərkəzində olmayan bir fiqur var idi: çayçı. Samovarın yanında dayanıb nə vaxt çay tökəcəyini, nə vaxt şəkər gətirəcəyini hiss edən adam.
O, müştərilərin kim olduğunu bilirdi. Kimin şirin, kimin qəlizi içdiyini, kimin tək gəldiyini, kimin dərdli olduğunu da. Amma bunların heç birini səsləndirməzdi. Ən yaxşı çayçı ən yaxşı dinləyici idi. Onun peşəsində danışmaq yox, susmaq bacarığı sayılırdı.
Şəhərin özünəməxsus adamları
Hər şəhərdə bir də “xarakterlər” olur. Bakıda da hamının tanıdığı, amma kim olduğunu dəqiq bilmədiyi insanlar vardı: hər gün eyni vaxtda eyni marşrutla gedən qoca, həmişə eyni kostyumda gəzən, əlində qəzet tutan kişi, yaxud küçə pişiklərini yedirdən qadın.
Uşaqlar onlar haqqında nağıllar uydurardı: “O, əslində keçmişdə böyük alim olub”, “O, çox zəngin idi, hər şeyini itirib”. Bu hekayələrin çoxu uydurma idi. Amma hər uydurmanın arxasında real bir maraq dayanırdı. Bu adamlar şəhərin bir hissəsi idi və hər kəs onlara öz mənasını verirdi.
Niyə adlarını bilmirdik?
Bunun bir neçə səbəbi var.
Əvvəla, burada ilk növbədə məsafə rol oynayır. Bu adamlarla gündəlik əlaqə vardı, amma o əlaqə təsadüfi və qısa idi. Adlar isə daha uzun söhbətlərdən sonra çıxır.
İkincisi, rol adı ad yerini tuturdu. “Ayaqqabıçı dayı”, “qəzetçi xala”, “dondurmaçı” kimi sözlər həm tanıtmaq, həm də hörmət bildirmək üçün kifayət idi. Peşə adı şəxsin kimliyinə çevrilirdi.
Üçüncüsü, şəhər sürətlə hərəkət edirdi. Bakıda insanlar işə, məktəbə, evə tələsirdi. Dayanıb “adınız nədir?” soruşmaq çox vaxt ağıla gəlmirdi.
Dördüncüsü, rahatlıq idi. Adını bilmədiyin adamla münasibət yükdən azaddır. Ona borclu deyilsən, onunla bir görüş də təyin etmirsən.
Bir-bir yoxa çıxanlar
Bu insanların çoxu zamanla ya yoxa çıxdı, ya da peşələri dəyişdi. Qəzet köşkləri azaldı, qaz suyu avtomatları tarixə qarışdı, çay evlərinin bir qismi başqa formata keçdi, bulvarda çəkilən şəkillərin yerini telefon aldı. Dəyişiklik təbii idi, amma onunla birlikdə o adamların verdiyi hiss də itdi.
İndi hər şey daha rahat, daha sürətli, daha çox ekrandandır. Amma bəzən səhər küçədə gedəndə qəribə bir boşluq hiss olunur. Sanki bir şey çatışmır. Bu, adını bilmədiyin, amma hər gün görməyə öyrəşdiyin insanların yoxluğudur.
Bəlkə də bu insanların ən böyük mənası məhz adsız qalmalarındadır. Çünki biz onları adla yox, səhnələrlə xatırlayırıq.
Hacı Cavadov
