Bir vaxtlar Bakıda gözəl geyinmək istəyən adamın yolu əvvəlcə parça mağazasından, sonra dərzi dükanından keçərdi. İndiki kimi mağazaya girib asılqandan hazır paltar götürmək, ölçüsünü yoxlamaq, bəyənmədikdə başqasına keçmək dəbdə deyildi. Ən azı, gündəlik geyimdən tutmuş bayram libasına, toy paltarına qədər bir çox geyim belə hazırlanırdı: əvvəl parça seçilir, sonra dərzinin qapısı döyülürdü.

Bakılı qadın parça almağa gedəndə əvvəldən gələcək libasının rəngini, biçimini, yaxasının formasını, ətəyinin uzunluğunu, qollarının kəsimini xəyalında canlandırırdı. Bəzən mağazada uzun-uzadı baxır, bir parçanı əlinə alıb o birinə tutuşdurur, rəngini işığa verir, toxumasını yoxlayırdı. Parça onun əlinə yaraşmalı, rəngi üzünə getməli, naxışı isə zövqünü əks etdirməli idi.

Bir sözlə, paltar hələ tikilməmişdən əvvəl onun sahibi haqqında danışmağa başlayırdı.

Parçanın da öz dili vardı

Köhnə Bakı qadınlarının parça seçiminin öz qaydaları vardı. Kimi zərif ipəyə üstünlük verərdi, kimi məxmərin əzəmətini sevərdi, kimi də sadə, amma keyfiyyətli parçadan tikilmiş libasın gözəlliyinə inanardı. Gündəlik geyim üçün seçilən parça ilə toyda, nişanda, bayramda geyiniləcək libasın parçası, təbii ki, eyni olmazdı.

Parçanın rəngi də təsadüfən seçilmirdi. Elə qadın vardı ki, tünd rəngləri özünə yaraşdırırdı, eləsi də vardı ki, açıq rənglərdə tamam başqa cür görünürdü. Naxışın böyüklüyü, parçanın bədənə düşümü, hətta onun işıqda necə parlaması belə nəzərə alınırdı.

Bakı qadını bilirdi ki, gözəl paltar təkcə bahalı parçadan tikilmir. Əsas məsələ parçanın insana yaraşması, biçimin düzgün seçilməsi, tikişin səliqəsi idi. Elə buna görə də bəzən sadə parçadan tikilmiş bir libas ən bahalı hazır geyimdən daha zövqlü görünürdü.

Dərzinin qapısı döyüləndə…

Parça seçiləndən sonra növbə dərziyə çatırdı. Bakıda qadın dərziləri də vardı, kişi dərziləri də. Hərəsinin öz müştərisi, öz iş üsulu, öz dəsti-xətti olurdu.

Qadın dərzisi müştərisinin ölçülərini götürür, parçanı biçimə hazırlayır, modelin necə olacağını dəqiqləşdirirdi. Bəzən müştəri öz istədiyi biçimi izah edir, bəzən dərzi məsləhət verirdi: bu yaxa sizə yaraşar, bu qol daha yaxşı durar, ətəyi bir qədər uzun olsa, libas daha gözəl görünər…

Dərzi ilə müştəri arasında qəribə bir anlaşma yaranırdı. Bir tərəfdə öz zövqünü ifadə etmək istəyən qadın, o biri tərəfdə isə parçanın imkanlarını, bədənin ölçülərini və biçimin incəliklərini bilən usta dayanırdı. Nəticədə ortaya sadəcə tikilmiş paltar yox, ikisinin ortaq qərarından doğan bir geyim çıxırdı.

Kişi kostyumu da ayrıca söhbət idi

Kişilərin də dərzi mədəniyyəti vardı. Kostyumluq parça seçmək, onu kişi dərzisinə aparmaq, ölçü götürdürmək, pencəyin çiyində necə dayanacağını, şalvarın uzunluğunu, yaxaların formasını müəyyənləşdirmək adi bir iş sayılmırdı. Xüsusilə toy, nişan, bayram və mühüm məclislər üçün tikilən kostyumlara xüsusi diqqət yetirilirdi.

Yaxşı kişi dərzisi parçanı elə biçməli idi ki, pencək çiyinə düzgün otursun, bel xətti səliqəli görünsün, şalvarın balağı ayaqqabının üzərinə uyğun düşsün. Kostyum kişinin bədən quruluşuna uyğun tikiləndə onun görkəmi də dəyişirdi. Dərzinin məharəti elə burada üzə çıxırdı: parça insanın bədənini gizlətməməli, onun üstün cəhətlərini vurğulamalı idi.

Bu səbəbdən kişi dərziləri də öz işinin ustası kimi tanınır, müştərilər çox vaxt bir-birinə məsləhət görürdülər: “Get filankəsin yanına, yaxşı tikir”.

Hamı eyni dəbdə, amma heç kim eyni görünüşdə deyildi

İndi geyim mağazalarında eyni modelin müxtəlif rənglərini, eyni biçimin yüzlərlə nüsxəsini görmək mümkündür. Bir model dəbə düşür, ardınca hamı ona üz tutur. Sosial şəbəkələrdə bir geyim diqqət çəkirsə, az sonra onun oxşarlarını küçələrdə görməyə başlayırıq. Bəzən adamın ağlına belə bir fikir gəlir: görəsən, bu qədər insanın zövqü necə oldu ki, eyni asılqanda görüşdü?

Əlbəttə, hazır geyimlərin öz üstünlükləri var: vaxta qənaət edir, seçim imkanlarını artırır, hər kəsin dərziyə müraciət etməsinə ehtiyac qalmır. Ancaq kütləvi istehsalın bir xüsusiyyəti də var: geyim müəyyən standart ölçülərə uyğun hazırlanır, halbuki insanların bədən quruluşu standart qəliblərə həmişə uyğun gəlmir.

Dərzinin üstünlüyü isə burada idi. O, paltarı insanın özünə uyğunlaşdırırdı. Geyim təkcə bədəni örtmür, insanın fərdi cizgilərini də nəzərə alırdı.

Dərzi dükanları həm də xatirə ünvanları idi

Dərzi dükanları şəhərin gündəlik həyatının bir hissəsi idi. Orada parça ölçülür, qayçı işləyir, tikiş maşını cırıldayır, müştərilər libaslarının hazır olacağı günü gözləyirdilər. Bəzən bir paltarın tikilməsi üçün bir neçə dəfə gedib-gəlmək lazım gəlirdi. Hər gedişdə geyimin yeni bir detalı ortaya çıxır, sahibinin səbirsizliyi bir az da artırdı.

Bayram yaxınlaşanda, məktəb başlayanda, toy hazırlığı görüləndə dərzilərin işi çoxalırdı. Uşaqlar üçün paltarlar, qızların bayram libasları hazırlanır, nişan və toy üçün xüsusi geyimlər sifariş edilirdi. Bəzi qadınlar bəyəndikləri modeli jurnal şəkillərindən seçir, bəziləri isə öz fikirlərini dərziyə izah edirdilər. Hər bir paltarın öz hekayəsi olurdu.

Zövqün ölçüsü olmur

Dərziyə getmək, parça seçmək, ölçü götürdürmək, hazır libası ilk dəfə geyinib güzgüdə özünə baxmaq — bütün bunlar bir zamanlar geyim mədəniyyətimizin təbii hissəsi idi. Dərzi qadının bədən ölçüsünü bilməklə yanaşı, onun nəyi sevdiyini də öyrənirdi. Yaxşı usta müştərisinin zövqünü zamanla tanıyır, onun üçün hansı biçimin daha münasib olduğunu anlayırdı.

Bu gün həyat daha sürətlidir. Hazır geyim almaq rahatdır, seçim çoxdur, dəb isə əvvəlkindən daha tez dəyişir. Ancaq bütün bu sürətin içində bəzən bir şeyi unuduruq: gözəl görünmək həmişə dəbin ardınca qaçmaq demək deyil. Bəzən insanın özünə yaraşanı tapması, başqalarından fərqlənməsi və öz zövqünə sadiq qalması daha vacibdir. Köhnə Bakı dərzilərinin bizə qoyduğu ən maraqlı miras elə budur: paltarın qiyməti onun etiketində deyil, insana necə yaraşmasındadır…

Xanım Aydın