Bir vaxtlar şəhər insanların yaşadığı məkan idi. Bu gün isə şəhər həyatın özünə çevrilib. Yüksələn binalar, sıx küçələr, yeni yaşayış massivləri, nəqliyyat axını, parklar, məktəblər, biznes mərkəzləri… Şəhərlər böyüyür, dəyişir və insanların həyat tərzini də dəyişdirir. Bu böyük prosesin adı urbanizasiyadır. Urbanizasiya əhalinin şəhərlərdə cəmləşməsi, şəhərlərin genişlənməsi və şəhər həyat tərzinin yayılması prosesidir. İnsanlar əsasən iş, təhsil, səhiyyə və daha geniş sosial imkanlar üçün şəhərlərə üz tuturlar.
Urbanizasiyanın üstünlükləri və problemləri
Şəhərlərdə insanların və iqtisadi fəaliyyətin cəmləşməsi yeni iş yerlərinin, bizneslərin və innovasiyaların yaranmasına şərait yarada bilər. Təhsil, səhiyyə, mədəniyyət və digər xidmətlər də böyük şəhərlərdə daha əlçatan olur. Lakin sürətli və plansız urbanizasiya bir sıra problemlər də yaradır. Əhali artdıqca nəqliyyat yükü, tıxaclar, hava çirklənməsi, mənzilə tələbat və infrastruktur ehtiyacı artır. Yaşıllıqların azalması və sosial bərabərsizlik də şəhərləşmənin mənfi nəticələrindən ola bilər. Deməli, məsələ şəhərlərin böyüməsində deyil, necə böyüməsindədir.
Azərbaycanda urbanizasiya
Azərbaycan da bu qlobal prosesin içindədir. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2025-ci ilin əvvəlində ölkə əhalisinin 54,4 faizi şəhərlərdə, 45,6 faizi isə kəndlərdə yaşayırdı. Azərbaycanda urbanizasiya deyəndə ilk növbədə Bakı yada düşür. Paytaxt ölkənin əsas iqtisadi, biznes, təhsil və mədəniyyət mərkəzidir. Bu da əhali və nəqliyyat yükünün Bakıda daha çox cəmləşməsinə səbəb olur. Lakin urbanizasiya yalnız Bakı demək deyil. Gəncə, Sumqayıt, Mingəçevir, Naxçıvan və digər şəhərlərin inkişafı da ölkənin balanslı şəhər gələcəyi üçün əhəmiyyətlidir. Regionlarda iş, təhsil, səhiyyə və sosial imkanların artması insanların bütün ehtiyaclar üçün yalnız paytaxta üz tutmasının qarşısını ala bilər.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yeni şəhərsalma
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan quruculuq işləri Azərbaycanda urbanizasiya baxımından xüsusi mərhələdir. Burada yalnız dağıdılmış yaşayış məntəqələri bərpa olunmur, həm də müasir prinsiplər əsasında yeni şəhər və kəndlər formalaşdırılır. Nəqliyyat, sosial infrastruktur, yaşıllıq, enerji və yaşayış məkanlarının birlikdə planlaşdırılması gələcəyin şəhər modelinin mühüm hissəsinə çevrilir. Bu proses Azərbaycan üçün həm də müasir şəhərsalma təcrübəsinin formalaşdırılması baxımından yeni imkanlar yaradır.
2026 – “Şəhərsalma və Memarlıq İli”
Urbanizasiya mövzusunun Azərbaycanda 2026-cı ildə xüsusi aktuallıq qazanmasının əsas səbəblərindən biri də bu ilin “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan edilməsidir. Azərbaycan Prezidentinin 22 dekabr 2025-ci il tarixli Sərəncamı ilə 2026-cı il Azərbaycanda “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan olunub. Sərəncamda Azərbaycanın şəhərsalma və memarlıq ənənələrinin yaşadılması, müasir çağırışlara uyğun yanaşmaların təşviqi və tətbiqinin genişləndirilməsi əsas məqsədlərdən biri kimi göstərilir. Bu il şəhərlərin yalnız tikinti və infrastruktur baxımından deyil, həm də tarixi, memarlıq, ekoloji və sosial dəyərlər baxımından inkişaf etdirilməsinə diqqəti artırmaq üçün mühüm fürsətdir.
Gələcəyin şəhəri necə olmalıdır?
Müasir şəhərin əsas məqsədi daha çox bina tikmək deyil, daha rahat yaşayış mühiti yaratmaqdır. İnsan işə və məktəbə saatlarla yol getməməli, piyada rahat hərəkət edə bilməli, parklara və ictimai nəqliyyata asanlıqla çıxış əldə etməlidir. Şəhərdə avtomobillərlə yanaşı piyadaların, binalarla yanaşı yaşıllıqların da yeri olmalıdır. “Ağıllı şəhər” anlayışının mahiyyəti də əslində budur: texnologiyadan istifadə etməklə insanın həyatını daha rahat, təhlükəsiz və səmərəli etmək. Urbanizasiya qaçılmaz prosesdir. Şəhərlər böyüyəcək, inkişaf edəcək. Unutmaq olmaz ki, şəhər təkcə binalardan ibarət bir məkan deyil. Şəhər insanların yaşadığı, xatirələrini yaratdığı və gələcəyini qurduğu məkandır.
Xanım Aydın
