Olur ki, bir insanın taleyi hələ doğulduğu evdə yazılır. O evdə danışılan sözlər, oxunan laylalar, eşidilən səslər sonradan bütöv bir ömrün istiqamətini müəyyənləşdirir. Vasif Adıgözəlovun taleyi də belə talelərdən idi. Onun uşaqlığı not dəftərləri arasında deyil, muğam nəfəsi ilə yaşayan bir evdə keçdi. Atası – böyük xanəndə Zülfü Adıgözəlovun səsi bu evin divarlarına hopmuşdu. Elə buna görə də Vasif üçün musiqi öyrənilən sənət yox, yaşanan həyat idi.
28 iyul 1935-ci ildə Bakıda dünyaya gələn bu uşaq sonralar Azərbaycan musiqisinin ən qüdrətli simalarından birinə çevriləcəkdi. Amma o, heç vaxt yalnız məşhur xanəndənin oğlu kimi tanınmaq istəmədi. O, öz adını öz musiqisi ilə yazdı.
Azərbaycan musiqi tarixində bəzən nəsillər bir-birini davam etdirir, bəzən isə bütöv bir məktəbə çevrilir. Adıgözəlovlar məhz belə bir məktəbdir. Zülfü Adıgözəlov muğamın nəfəsini yaşatdı, Vasif Adıgözəlov həmin nəfəsi simfonik orkestrin səsləri ilə birləşdirdi, Yalçın Adıgözəlov isə bu musiqini dünyanın müxtəlif səhnələrinə daşıdı. Ata, oğul və nəvə… Üç fərqli tale, amma eyni musiqi damarından gələn üç böyük sənətkar.
Vasif Adıgözəlovun yaradıcılığı haqqında danışarkən ilk növbədə onun ən böyük xüsusiyyətini qeyd etmək lazımdır. O, nə keçmişə kor-koranə bağlı idi, nə də yeniliyin arxasınca gedərək milli köklərini unudurdu. O, Şərqlə Qərbin, muğamla simfoniyanın, klassika ilə müasirliyin arasında görünməyən, lakin möhkəm bir körpü salmışdı.
Bu körpünün ilk daşları Bülbül adına musiqi məktəbində qoyuldu. Sonra isə Üzeyir Hacıbəyli adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında Qara Qarayev kimi dahi bir müəllimin yanında püxtələşdi. Qarayev ona yalnız bəstəkarlıq texnikasını öyrətmədi. Əslində, ona ən vacib dərsi verdi: musiqidə başqasına bənzəməmək dərsini. Vasif Adıgözəlov bu dərsi ömrünün sonuna qədər unutmadı.
1956-cı ildə Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının qurultayında səslənən “Simfonik poema” və “Sonata” artıq yeni bir imzanın meydana çıxdığını göstərirdi. Həmin imza sonrakı yarım əsr ərzində Azərbaycan musiqisinin ən sanballı səhifələrini yazdı.
Onun yaradıcılığına nəzər salanda heyrətlənməmək mümkün deyil. Simfoniyalar, operalar, operettalar, oratoriyalar, kantatalar, instrumental konsertlər, yüzə yaxın mahnı və romans, kinofilmlərə yazılmış musiqilər… Sanki bir insan ömrünə deyil, bütöv bir musiqi institutunun fəaliyyətinə sığacaq qədər zəngin irs.
Lakin bu əsərlərin hər biri eyni məqsədə xidmət edirdi – Azərbaycanı musiqi dili ilə danışdırmağa.
Onun melodiyalarında Qarabağın küləyi əsirdi. Muğamın qədim nəfəsi duyulurdu. Xalq mahnılarının sadəliyi ilə klassik simfonizmin mürəkkəb düşüncəsi eyni məkanda görüşürdü.
Bu səbəbdən Vasif Adıgözəlovun musiqisini dinləyərkən heç vaxt süni intellektual nümayiş hiss olunmur. Əksinə, hər bir əsərdə insan ürəyinin döyüntüsü eşidilir.
Onun yaradıcılığının zirvələrindən biri, şübhəsiz ki, “Qarabağ şikəstəsi” oratoriyasıdır. Bu əsər xalqın ağrısının, qürurunun və ümidinin səsə çevrilmiş halıdır. Qarabağ faciəsinin ilk illərində yazılmış bu monumental əsər təkcə dövrün hadisələrinə münasibət deyildi. O, gələcəyə ünvanlanan inam idi.
Eyni ruh “Odlar yurdu”, “Qəm karvanı”, “Çanaqqala-1915” kimi əsərlərdə də yaşayır. Xüsusilə “Çanaqqala-1915” oratoriyası Azərbaycan bəstəkarının Türkiyə tarixinin ən şərəfli səhifələrindən birinə həsr etdiyi ilk monumental əsər kimi böyük rəğbətlə qarşılandı.
Onun operaları isə tamam başqa aləmdir. “Ölülər” operasında Cəlil Məmmədquluzadənin acı satirası musiqi dili ilə yeni nəfəs qazandı. Onilliklər sonra yazdığı “Natəvan” operasında isə artıq başqa bir Vasif Adıgözəlovu görürük. Daha müdrik, daha fəlsəfi, daha dərindən düşünən bəstəkar…
Bu əsərdə Qarabağ sadəcə məkan deyil. Vətən anlayışının musiqidə ifadəsidir.
Əlbəttə, milyonlarla insan üçün Vasif Adıgözəlov ilk növbədə mahnıları ilə yaşayır.
“Qərənfil”, “Bakı”, “Naz-naz”, “Xoşum gəlir”, “Şuşa laylası”, “Ana”… Bu mahnılar illər keçdikcə köhnəlmir. Çünki onlar müəyyən dövr üçün deyil, insan hissləri üçün yazılıb. Rəşid Behbudovun, Mirzə Babayevin, Şövkət Ələkbərovanın, Fidan və Xuraman Qasımovaların ifasında bu mahnılar artıq xalqın ümumi yaddaşına çevrilib.
Onun kinofilmlərə yazdığı musiqilər də eyni taleni yaşadı. Bəzən tamaşaçı filmi unudur, amma melodiyanı yox.
Vasif Adıgözəlov yalnız bəstəkar deyildi. O, müəllim idi. Təşkilatçı idi. Mədəniyyət xadimi idi. Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının uzun illər birinci katibi kimi neçə-neçə gənc bəstəkarın formalaşmasına dəstək verdi. Bakı Musiqi Akademiyasında professor kimi yeni nəsil musiqiçilər yetişdirdi. Onun tələbələri bu gün müxtəlif ölkələrdə Azərbaycan musiqisini yaşadırlar.
Əslində, müəllimlik də onun bəstəkarlığı kimi idi. O, nota öyrətmirdi. O, musiqini düşünməyi öyrədirdi.
Azərbaycan dövləti onun xidmətlərini yüksək qiymətləndirdi. Xalq artisti adına layiq görüldü, Dövlət mükafatı aldı, “Şöhrət” və “İstiqlal” ordenləri ilə təltif edildi. Maraqlıdır ki, bəstəkarlarımız arasında hər iki ali dövlət ordeninə layiq görülən ilk və yeganə sənətkarlardan biri məhz Vasif Adıgözəlov idi.
Lakin böyük sənətkarların ən böyük mükafatı ordenlər olmur. Onların ən böyük mükafatı zamanın sınağından çıxmaqdır. Bu gün onun əsərləri dünyanın müxtəlif ölkələrində səslənir. Musiqi məktəblərində öyrədilir. Gənc pianoçular “24 prelüd”ünü ifa edir, dirijorlar onun simfoniyalarına yenidən müraciət edir, vokalçılar romanslarını repertuarlarından çıxarmırlar. Deməli, o hələ də bizimlə danışır.
Sadəcə sözlə yox… Notlarla.
2006-cı ilin sentyabrında Vasif Adıgözəlov bu dünyadan köçdü. Fəxri xiyabanda uyuyan böyük bəstəkarın ömrü başa çatdı, amma musiqisi dayanmadı. Çünki əsl sənətkarların həyatı təqvimlə ölçülmür. Onlar hər dəfə orkestr dirijorunun çubuğu havaya qalxanda yenidən doğulurlar. Hər dəfə fortepianoda onun melodiyası səslənəndə yenidən nəfəs alırlar. Hər dəfə “Qərənfil” oxunanda, “Qarabağ şikəstəsi” səslənəndə, “Natəvan” səhnəyə qoyulanda Vasif Adıgözəlov yenidən bizim aramızda olur…
Xanım Aydın
