Müasir şəhər evlərinin damı sadəcə binanın bir hissəsi kimi görünür. Köhnə Bakıda isə dam gündəlik həyatın davam etdiyi xüsusi bir məkan idi. Burada paltar və meyvə qurudulur, müxtəlif ev işləri görülür, qonşularla söhbət edilirdi. İsti yay gecələrində isə damda yatmaq üçün yer hazırlanırdı. Evlərin içi gün ərzində o qədər qızırdı ki, gecə nəfəs almaq belə çətinləşirdi.
Bakı yayı həmişə qızmar və quraq keçib. Gün ərzində günəşin altında qalan binalar, daş divarlar və damlar xeyli isinirdi. Axşam düşsə də onlar topladıqları istiliyi uzun müddət özündə saxlayırdı. Həmin dövrdə kondisioner yox idi, elektrik ventilyatorları isə insanların həyatına xeyli sonralar daxil olmuşdu. Açıq pəncərələr də hər zaman rahatlıq gətirmirdi. Böyük ailələrin yaşadığı kiçik otaqlarda hava gecələr də isti və boğanaq olurdu.
Abşeronun iqliminə qızmar hava ilə yanaşı, tez-tez əsən güclü küləklər də xasdır. Buna görə yay gecələrində açıq dam evin havasız otaqlarından daha rahat və sərin olurdu. Dəniz tərəfdən gələn külək havanı dəyişir, istini bir qədər yumşaldır və gecəyə xoş bir sərinlik gətirirdi. Abşeron sahilləri bu gün də ölkənin ən küləkli əraziləri sırasında yer alır.
Köhnə Bakı evlərinin əksəriyyətində damlar hamar tikilirdi. Bu, yerli memarlığın əsas xüsusiyyətlərindən biri idi və damdan açıq sahə kimi istifadə etməyə şərait yaradırdı. Sıx tikilmiş, geniş həyəti və bağı olmayan məhəllələrdə dam sakinlər üçün bir növ terras rolunu oynayırdı.
Axşam yaxınlaşanda ailələr həsirləri, döşəkləri, yastıqları və nazik yorğanları dama çıxarırdılar. Gün boyu günəş altında qızmış dam bir qədər sərinləyəndən sonra yataqlar hazırlanırdı. Kimi açıq səma altında uzanır, kimi də alçaq divarın kənarında və ya talvarın kölgəsində gecələyirdi.
İçərişəhərin yaşlı sakinləri uşaqlıq illərini xatırlayarkən bildirirlər ki, yay aylarında kişilər və uşaqlar tez-tez evlərin damında yatırdılar. Bəziləri özləri ilə kiçik radioqəbuledici götürür, digərləri yuxuya gedənə qədər radio verilişlərinə qulaq asırdılar.
Damda yatmaq yalnız istidən qorunmaq üsulu deyildi. Uşaqlar üçün bu, əsl yay macərasına çevrilirdi. Başları üzərində ucsuz-bucaqsız ulduzlu səma açılırdı, uzaqdan dənizin səsi gəlir, qonşuların danışığı, radiodan yayılan musiqi və gecənin sakitliyini pozan seyrək səslər eşidilirdi.
Qonşu evlərin damları bir-birinə çox yaxın yerləşirdi. İnsanlar salamlaşır, bir-biri ilə danışır və ötən günün hadisələrini müzakirə edirdilər. Bəzən həyətin sakinlərinin böyük bir hissəsi eyni vaxtda damlarda gecələyirdi. Qonşuların bir-birini yaxşı tanıdığı köhnə Bakıda insanlar bu cür açıq mühitə təbii yanaşırdılar.
İsti gecələrdə insanlar balkonlarda və həyətlərdə də yatır, döşəkləri və yataq əşyalarını çölə çıxarırdılar. Köhnə Bakı məhəllələri haqqında xatirələrdə bildirilir ki, insanlar qonşularının milliyyətinə və haradan gəldiyinə əhəmiyyət vermədən mehriban şəkildə yanaşı yaşayırdılar. Həyət sanki böyük bir ailə kimi yaşayırdı.
Damdakı yuxu isə çox davam etmirdi. Səhər tezdən damın səthi yenidən isinməyə başlayırdı. Günəşin ilk parlaq şüaları insanları oyadırdı. Onlar yataqlarını yığır, otaqlara enir və yeni günə başlayırdılar.
Bu mənzərə bir çox Bakı nəsli üçün adi hal idi: axşam ev sanki dama qalxır, səhər isə hər kəs yenidən öz otaqlarına qayıdırdı.
Zaman keçdikcə bu adət yox olmağa başladı. Əvvəlcə mənzillərdə ventilyatorlar, daha sonra isə kondisionerlər meydana çıxdı. Şəhərin memarlıq quruluşu da dəyişdi: evlər daha hündür oldu, damlara giriş məhdudlaşdırıldı, açıq damlardan gündəlik həyatda daha az istifadə edildi. Yaşlı sakinlərin xatirələrinə görə, düz damlarda yatmaq ənənəsi kondisionerlərin geniş yayılmasından sonra tamamilə aradan qalxdı.
Müasir dövrdə bir damın bütün ailə üçün gecə boyu açıq havada yataq yerinə çevrilməsini təsəvvür etmək çətindir. Vaxtilə bu, yayda Bakı həyatının ayrılmaz bir hissəsi idi. Şəhər istidən dəniz küləyi, açıq pəncərələr və ulduzlu səma altında yuxu ilə qorunurdu.
Hacı Cavadov
