“Güclü iqtisadiyyat ən önəmli şərtdir”
Prezident İlham Əliyev
Azərbaycanın müstəqilliyi bərpa etməsi yalnız siyasi azadlıq deyil, həm də iqtisadi sistemin sıfırdan qurulması demək idi. Sovet təsərrüfat modelinin xarabalıqları üzərində bazar iqtisadiyyatı inşa etmək üçün Azərbaycan hər bir institutu yenidən yaratmalı oldu: bank sistemi, vergi orqanları, qiymətli kağızlar bazarı və maliyyə nəzarəti mexanizmi.
1994-cü il sentyabrın 16-da Ümummilli Lider Heydər Əliyev tərəfindən imzalanan “Auditor xidməti haqqında” Qanun bu boşluğu doldurmağın əsasını qoydu. Bu tarix Azərbaycanda müstəqil maliyyə nəzarətinin yaranması demək idi. Ardından, 1995-ci il sentyabrın 19-da Milli Məclisin qərarı ilə Auditorlar Palatası haqqında Əsasnamə təsdiq edildi, 1996-cı il aprelin 5-də isə qurum fəaliyyətə başladı.
O illəri xatırlayanlar bilir ki, məsuliyyətin nə demək olduğunu öyrənmək üçün bütün bir iqtisadiyyatın da mənimsənilməsi lazım gəlirdi. Audit isə həmin öyrəniş prosesinin ən vacib müəllimi idi.
Beynəlxalq inteqrasiya: Dünya standartlarına qoşulmaq
Palata fəaliyyətə başlayandan cəmi üç il sonra, 1997-ci ildə Avropa İttifaqının TACIS proqramı çərçivəsində beynəlxalq əməkdaşlığın ilk addımı atıldı. “Azərbaycan Respublikası Auditorlar Palatasının audit keçirmə potensialının möhkəmləndirilməsi” layihəsi iki il ərzində, 1999-cu ilə qədər uğurla icra olundu. Bu, yerli auditorların dünya standartlarını canlı şəkildə sınadığı ilk real sınaq meydanı idi.
MDB məkanında ilk dəfə olaraq 1999-cu ildə Beynəlxalq Daxili Auditorlar İnstitutunun (IIA) “Audit – Azərbaycan” bölməsi yaradıldı. Bu, adi bir üzvlükdən çox idi. Azərbaycanın dünya audit ailəsinin bərabərhüquqlu üzvü olmaq iddiası idi.
2003-cü il isə həqiqətən tarixi bir il oldu. Palata may ayında Avropa Mühasiblər və Auditorlar Federasiyasına (EFAA), noyabrda isə dünyanın ən nüfuzlu peşə qurumlarından biri olan Beynəlxalq Mühasiblər Federasiyasına (IFAC) üzv qəbul edildi. Artıq Bakıda imzalanan audit rəyi Brüsseldə, Nyu-Yorkda tanınan sənəd idi.
Elm, təhsil və peşəkarlığın inşası
Auditor olmaq üçün yalnız lisenziya kifayət deyil, bilik lazımdır. Palata bu həqiqəti erkən anladı. 2000-ci ildə ölkədə maliyyə nəzarəti sahəsinin ilk ixtisaslaşdırılmış nəşri “İqtisadiyyat və Audit” elmi-praktik jurnalı nəşrə başladı. 2001-ci ildə ali məktəblər üçün ilk “Audit” dərs vəsaiti çapdan çıxdı.
Rəqəmlər də bu irəliləyişi təsdiq edir: 1996-2000-ci illər ərzində ölkədə göstərilən auditor xidmətinin həcmi 3,3 milyard manatdan 15,6 milyard manata qədər yəni 4,7 dəfə artdı. Həmin dövrdə keçirilən imtahanlarda 203 vətəndaş iştirak edib, onlardan 151-nə auditor lisenziyası verilib. Bu nəsildir ki, Azərbaycan biznesinin şəffaf üzünü dünyaya göstərəcəkdi.
Palata yalnız imtahan keçirmirdi. O, auditin nə olduğunu, nə üçün lazım olduğunu da öyrədirdi. Seminarlar, konfranslar, metodiki vəsaitlər, xarici mütəxəssislərlə birgə treninqlər birlikdə peşəkar audit mədəniyyətinin toxumlarını səpdi.
Şəffaflıq: Antikorrupsiya mübarizəsinin əsas silahı
“Kölgə iqtisadiyyatı” keçmiş sovet respublikalarının hamısında eyni cür qorxu doğururdu. Azərbaycanda bu problemlə mübarizənin ön cəbhəsində çox zaman görünmədən Auditorlar Palatası dayanırdı.
Akademik Ziyad Səmədzadənin sözlərini xatırlayaq: “Ölkəmizdə uğurla reallaşdırılan iqtisadi islahatlar, sahibkarlığın inkişafı, kölgə iqtisadiyyatının azaldılması, korrupsiyaya qarşı mübarizənin gücləndirilməsi – bütün bu istiqamətlərdə müstəqil audit özünəməxsus rol oynayır.
Audit rəyi yalnız rəqəmlərin düzgünlüyünü yoxlamır. O, eyni zamanda idarəetmə zəifliklərini, riskli sahələri üzə çıxarır, saxtakarlığın qarşısını alır. Palata bu sahədə Baş Prokurorluq, Vergi Xidməti, Dövlət Statistika Komitəsi kimi qurumlarla sıx əməkdaşlıq qurub, antikorrupsiya dövlət proqramlarının icrasında fəal iştirak edib. Bu, auditin yalnız iqtisadi deyil, həm də etik bir missiya daşıdığının sübutudur.
Beynəlxalq standartlar və yerli reallıq: Körpü rolu
Azərbaycan iqtisadiyyatının dünyaya açılması, neft müqavilələri, xarici investisiyalar, transmilli şirkətlərin gəlişi beynəlxalq standartlara uyğun maliyyə hesabatlılığını zəruri etdi. Palata bu körpünü qurmaqda həlledici rol oynadı.
Beynəlxalq Audit Standartlarının (BAS) ölkəmizdə tətbiqi, daxili auditin korporativ idarəetmə sisteminin ayrılmaz hissəsinə çevrilməsi, auditorların fəaliyyətinə effektiv nəzarətin qurulması Auditorlar Palatası vasitəsilə həyata keçirildi. Prezident İlham Əliyevin Palatanın 20-ci ildönümü münasibətilə göndərdiyi təbrikdə bu xidmətlər yüksək qiymətləndirildi.
Bu gün Azərbaycanda fəaliyyət göstərən xarici şirkət hər hansı bir audit rəyi tələb etdikdə, o rəy BAS-a uyğun hazırlanır. Bu, ölkəmizin beynəlxalq iş mühitinə inteqrasiyasının görünməz, lakin möhkəm sütunlarından biridir.
Rəqəmsal dönüş: Gələcəyə addım
XXI əsrin ikinci onilliyi audit sahəsinə yeni çağırışlar gətirdi: süni intellekt, böyük datalar, kiber risklər, rəqəmsal maliyyə alətləri. Palata bu dönüşü passiv izləmədi. Auditin innovativ inkişafı və operativ tənzimləmə idarəsi yaradıldı, beynəlxalq kibertəhlükəsizlik tədbirlərində iştirak artırıldı.
2024-cü ildə “Auditor xidməti haqqında” Qanunun imzalanmasının 30 illiyi münasibətilə Şuşada keçirilən “Yaşıl iqtisadiyyat zəminində hesabatlılıq və şəffaflıq” beynəlxalq konfransı bu dönüşün rəmzi oldu. Azərbaycan iqtisadiyyatının yeni prioritetləri, yaşıl enerji, davamlı inkişaf, ESG hesabatlılığı artıq auditin gündəminə daxil olub.
Yeni nəsil auditorların bilik və bacarıqlarının artırılması üçün təcrübəli peşəkarlara təhkim sistemi qurulub. Bu, yalnız texniki hazırlıq deyil, gələcək nəslə audit mədəniyyətinin ötürülməsidir.
Otuz il, bir missiya: Etibarın mühafizəçisi
Otuz il əvvəl kiçik bir ofisdə fəaliyyətə başlayan qurum bu gün Azərbaycan iqtisadiyyatının əvəzsiz bir sütununa çevrilib. Bəs onu böyük edən nə oldu? Cavab sadədir: missiyasına sadiqlik.
Auditorlar Palatası bir cihaz kimi işlədi. Onun “gözləri” maliyyə hesabatlarını, onun “beyni” beynəlxalq standartları, onun “vicdanı” müstəqillik prinsipini daim canlı saxladı. Üç funksiya – investorlar üçün güvən, sahibkarlar üçün rəhbərlik, dövlət üçün nəzarət Palata damğası altında birləşdi.
Azərbaycanın iqtisadi uğurları rəqəmlərdə ÜDM artımı, xarici investisiyalar, ixrac gəlirləri ilə əksini tapır. Lakin bu rəqəmlərin arxasında görünməyən, etibarlı maliyyə hesabatlılığı sistemi kimi möhkəm bir zəmin var. O zəminin 30 illik memarı isə Azərbaycan Respublikası Auditorlar Palatası olub.
Bu yazı Auditorlar Palatasının keçirdiyi müsabiqəyə təqdim edilir.
