İnsanlıq tarixi boyunca müxtəlif əfsanəvi varlıqlar olub. Onlar yalnız nağılların deyil, bütöv xalqların düşüncə tərzinin, dünyagörüşünün və mənəvi yaddaşının bir hissəsinə çevriliblər. Bu sirli varlıqlardan biri də əsrlərdir Şərqin səmasında qanad açan, müdrikliyin, dirçəlişin və ölümsüzlüyün rəmzi sayılan Simurq quşudur.
Onun haqqında danışılan rəvayətlər min illərin dərinliklərindən süzülüb gəlib. Bəzən Zümrüdü-Ənqa, bəzən Anka, bəzən isə sadəcə Quşların Şahı adlandırılan Simurq müxtəlif xalqların mifologiyasında fərqli çalarlarla təsvir edilsə də, onun mahiyyəti dəyişmir: Simurq həmişə ümidin, hikmətin və yenidən doğuluşun simvoludur.
Qaf dağının zirvəsində yaşayan sirr
Əfsanələrə görə, Simurq dünyanın ən uca nöqtəsi sayılan Qaf dağında yaşayırdı. Bu dağ adi bir məkan deyil, göylə yerin qovuşduğu, sirlərin və ilahi qüvvələrin məskəni hesab olunurdu. Simurqun yuvası da məhz burada – buludlardan da yuxarıda yerləşirdi.
Deyilənə görə, o qədər qədim idi ki, dünyanın üç dəfə məhv olub yenidən qurulduğunu görmüşdü. Buna görə də Simurq bütün zamanların şahidi, keçmişi və gələcəyi bilən müdrik bir varlıq kimi qəbul edilirdi.
Qədim İran əfsanələrində onun “Elm və bilik ağacı”nın budaqlarında yuva qurduğu qeyd olunur. Ağacın yarpaqları dünyanın bütün sirlərini özündə saxlayırdı və Simurq həmin biliklərin qoruyucusu idi.
Suda, quruda və havada hökmranlıq edən quş
Əfsanəvi təsvirlərdə Simurq adi quşlara bənzəmir. Onun başı və ayaqları itə, dərisi isə balığa bənzədilir. Bu qeyri-adi görünüş təsadüfi deyil.
Mifoloji düşüncəyə görə, bu xüsusiyyətlər Simurqun üç aləmə – suya, torpağa və göyə hökm etdiyini göstərirdi. O, təbiətin bütün qüvvələrini özündə birləşdirən möhtəşəm bir varlıq idi.
Tüklərinin rəngarəngliyi haqqında söylənilənlər isə ayrıca heyrət doğurur. Rəvayətlərdə deyilir ki, Simurqun lələkləri o qədər gözəl idi ki, hətta tovuzquşu belə onun yanında solğun görünürdü.
Küllərindən doğulan həyat
Simurq haqqında ən məşhur əfsanələrdən biri onun ölümsüzlüyü ilə bağlıdır.
Rəvayətə görə, Simurq müəyyən zaman keçdikdən sonra özünü oda atır, alovların içində yanır və külə çevrilirdi. Lakin hər şey bununla bitmirdi. Soyuyan külün içindən yenidən gənc və qüdrətli Simurq doğulurdu. Bu səbəbdən Simurq əsrlər boyu dirçəlişin, yenilənmənin və ümidin rəmzinə çevrilib. İnsanlar onun timsalında ən ağır məğlubiyyətlərdən sonra belə ayağa qalxmağın mümkün olduğuna inanırdılar. Məhz buna görə Simurq tez-tez qədim Misir mifologiyasındakı Feniks quşu ilə müqayisə edilir. Hər iki əfsanəvi varlıq ölümün son deyil, yeni başlanğıc olduğunu xatırladır.
Azərbaycan nağıllarındakı xeyirxah xilaskar
Simurq Azərbaycan folklorunda da xüsusi yer tutur. O, yalnız qüdrətli deyil, həm də mərhəmətli və xeyirxahdır.
Nağıllarda Simurq çətin vəziyyətə düşən insanlara kömək edir, onları təhlükələrdən xilas edir. Sevdiyi insanlara öz lələklərindən hədiyyə edir və deyir ki, dara düşsəniz, bu lələyi yandırın, mən gəlib sizə kömək edəcəyəm.
Bu motiv xüsusilə “Məlikməmməd” nağılında diqqət çəkir. Burada Simurq insanı qaranlıq və təhlükəli aləmdən işığa çıxaran xilaskar qüvvə kimi təqdim olunur.
Elə buna görə də Azərbaycan mifoloji düşüncəsində Simurq xeyirxahlığın, yeni həyatın və ümidin rəmzi hesab edilir.
Otuz quşun sirri
Simurq haqqında ən dərin mənalı əfsanələrdən biri onun adının mənası ilə bağlıdır.
Əfsanəyə görə, bir gün Simurqun möhtəşəm lələklərindən biri uzaq diyarlara düşür. Bunu görən quşlar qərara gəlirlər ki, öz şahlarını tapmalıdırlar.
Uzun və ağır səyahət başlayır. Onlar yeddi dəniz, yeddi dağ aşır, saysız-hesabsız çətinliklərlə üzləşirlər. Bir çoxu qorxur, geri qayıdır və ya yolda məhv olur.
Nəhayət, yalnız otuz quş məqsədə çataraq Simurqun sarayına yetişir. Lakin orada onları gözlənilməz həqiqət qarşılayır. Məlum olur ki, axtardıqları Simurq elə onların özüdür. Fars dilində “si murğ” ifadəsi “otuz quş” deməkdir. Quşlar anlayırlar ki, birlikdə olduqları zaman onlar Simurqun özüdürlər. Axtardıqları qüdrət uzaqlarda deyil, öz içlərində və bir-birlərində gizlənib. Bu əfsanə əsrlərdir insanlara mühüm bir həqiqəti xatırladır: ən böyük güc birlikdən doğur.
Əbədiyyətə çevrilən simvol
Simurq adicə bir mifoloji quş deyil. O, əsrlər boyu insanların arzu etdiyi dəyərlərin obrazına çevrilib. Müdriklik, mərhəmət, yenilənmə, birlik və ölümsüzlük kimi anlayışlar Simurqun qanadları altında birləşir.
Bəlkə də buna görə minilliklər keçsə də, Simurq haqqında rəvayətlər unudulmur. Çünki hər insanın həyatında bir zaman gəlir ki, yenidən doğulmağa, küldən qalxmağa və öz içindəki Simurqu tapmağa ehtiyac duyur. Və bəlkə də, Simurq uzaqlardakı sirli dağlarda deyil, insanın öz ruhunda yaşayır.
Xanım Aydın
