Müasir Azərbaycan poeziyasında özünəməxsus dəst-xətti, fərqli düşüncə tərzi və sadə görünən, lakin dərin məna qatları ilə seçilən şairlərdən biri də Qulu Ağsəsdir. Onun şeirlərində pafosdan çox səmimiyyət, yüksək tonlu bəyanatlardan çox insan ruhunun incə çalarları hiss olunur. Qulu Ağsəs adi bir məişət detalından, gündəlik həyatda hər kəsin gördüyü bir obrazdan bütöv bir fəlsəfi məna yarada bilir. Elə bu səbəbdən də onun bir çox şeirləri ilk baxışda sadə təsir bağışlasa da, üzərində düşündükcə yeni mənalar açılır.
Şairin qısa, lakin olduqca təsirli şeirlərindən biri belə başlayır:
“Bu dünyada heç kəsə demədim…
O dünyada soruşsalar:
sən kimsən? –
gözümü yumub, ağzımı açacam!
Deyəcəm ki:
altındakı skamyada
bir yol özü oturmayan
yorğun ağacam…”
Bu misralar əslində bir insan ömrünün poetik portretidir.
Şeir etirafla başlayır. “Bu dünyada heç kəsə demədim” misrasında şair özünü insanlara izah etmədiyini, mahiyyətini sözlərlə anlatmağa çalışmadığını bildirir. Burada sadəcə susmaqdan söhbət getmir. Bu, insanın içində gəzdirdiyi, lakin dilə gətirmədiyi həqiqətin ifadəsidir. Sanki müəllif deyir ki, həyatı boyu özünü təqdim etməyə, kim olduğunu sübut etməyə ehtiyac duymayıb.
Lakin şeirdə daha sonra məkan dəyişir. “O dünyada soruşsalar: sən kimsən?” misrası artıq insanın bütün adlardan, titullardan və sosial rollardan uzaqlaşdığı bir məqamı təsvir edir. Bu dünyada insan özünü müxtəlif kimliklərlə təqdim edir: şair, müəllim, ata, dost, rəhbər. Ancaq son həqiqət qarşısında bütün bu adlar arxa plana keçir. Qalan yalnız insanın mahiyyətidir.
Bu səbəbdən də şair cavab verməzdən əvvəl “gözümü yumub, ağzımı açacam” deyir. Burada gözləri yummaq dünyəvi görüntülərdən, şöhrətdən, insanların verdiyi qiymətlərdən uzaqlaşmaq deməkdir. Ağzını açmaq isə nəhayət, həqiqəti söyləməkdir. Sanki bu dünyada demədiyini o biri dünyada söyləməyə hazırlaşır.
Şeirin ən təsirli hissəsi isə son üç misrada cəmlənib:
“altındakı skamyada
bir yol özü oturmayan
yorğun ağacam…”
Burada ağac sadəcə təbiət elementi deyil, güclü bir metaforadır.
Skamya insanların dincəldiyi, nəfəs dərdiyi, söhbət etdiyi, sevindiyi və kədərləndiyi məkandır. Onun üzərində saysız-hesabsız həyat hekayələri yaşanır. Amma həmin skamyaya kölgə salan ağac bütün bunların səssiz şahidi olaraq qalır.
Şair özünü məhz həmin ağaca bənzədir.
Ağac kölgə verir, nəfəs verir, bəzən meyvə verir. İnsanları istidən qoruyur, yorğunluqlarını yüngülləşdirir. Lakin özü heç vaxt həmin rahatlıqdan istifadə etmir. “Bir yol özü oturmayan” ifadəsi də məhz buna işarə edir. Buradakı “bir yol” sözləri xüsusilə diqqət çəkir. Yəni heç olmasa bir dəfə də olsun. Bircə dəfə belə.
Bu misrada böyük bir fədakarlıq fəlsəfəsi gizlənir.
Bəzi insanlar da həyatlarını başqalarına dayaq olmaqla, fəda etməklə keçirirlər. Kiminsə dərdini dinləyirlər, kiməsə kömək edirlər, kiminsə yükünü daşıyırlar. Amma çox vaxt onların öz yorğunluğu görünmür. Hər kəs kölgədən istifadə edir, lakin ağacın öz halını soruşmur.
Şairin ağacı “uca”, “qüvvətli” və ya “yaşıl” deyil, məhz “yorğun” adlandırması da təsadüfi deyil. Bu yorğunluq fiziki deyil. Bu, illərin, gözləntilərin, qayğıların və susqun fədakarlığın yaratdığı mənəvi yorğunluqdur.
Qulu Ağsəs bu şeirdə özünü tərifləmir, özünə böyük adlar vermir. O, sadəcə həyatını bir metafora ilə ifadə edir. Və həmin metafora yüzlərlə tərcümeyi-haldan daha təsirlidir.
Şair özünü kölgəsində hamının dincəldiyi, amma heç kimin yorğunluğunu görmədiyi bir ağac kimi təqdim edir. Bəlkə də şeirin gücü məhz buradadır: insanın böyüklüyünü onun sahib olduğu adlarda deyil, başqalarına verdiyi kölgədə axtarmaq.
Bu baxımdan “yorğun ağac” obrazı təkcə Qulu Ağsəsin deyil, ömrünü başqalarına dayaq olmaqla keçirən bütün insanların poetik simvoluna çevrilir.
Xanım Aydın
