Tarixin yaddaşında hərbi salnamə kimi yaşayan bir insan var – Hüseyn xan Naxçıvanski. O, çarın sarayında hörmət qazanan, müharibə meydanlarında ölümün gözünə dik baxan, imperiyanın ən elit qoşunlarına rəhbərlik edən və sonadək şərəfini qoruyan bir Azərbaycan oğlu. Elə bir Azərbaycan oğlu ki, onun həyatı yalnız bir hərbçinin bioqrafiyası deyil. Bu, sədaqət, cəsarət, aristokrat qüruru və faciəli sonluğun hekayəsidir.
Xan nəslindən imperiya ordusunun zirvəsinə
Hüseyn xan 1863-cü ilin avqustunda Naxçıvanda, qədim xan nəslində dünyaya gəlib. Atası Kəlbəli xan Naxçıvanski Naxçıvan xanlığının son hökmdar nəslindən idi. Bu ailədə böyüyən uşaqlar üçün şərəf və xidmət sadəcə söz deyildi — həyat tərzi idi.
Hələ gənc yaşlarında Peterburqdakı İmperator Korpusunda təhsil alması onun gələcəyinin adi olmayacağını göstərirdi. Bu məktəbə hər kəs qəbul edilə bilmirdi. Burada yalnız imperiyanın seçilmiş zadəgan övladları oxuyur, gələcəyin qvardiya zabitləri hazırlanırdı. Məhz burada azərbaycanlı bir gənc rus aristokratiyasının arasında öz iradəsi, intizamı və xarakteri ilə seçilməyə başladı.
Çarın ordusunda müsəlman general
Hüseyn xan sonradan Rusiya imperiya ordusunun ən elit hissələrindən biri olan Leyb-Qvardiya Süvari alayında xidmət etdi. Bu alay sadəcə hərbi birlik deyildi — imperatorun şəxsi güc simvolu hesab olunurdu.
Tarixin ən diqqətçəkən faktlarından biri də budur:
Rusiya imperiyası tarixində general-adyutant rütbəsinə yüksələn ilk və yeganə müsəlman Hüseyn xan Naxçıvanski olmuşdu.
Bu, təkcə hərbi uğur deyildi. O dövrün imperiya düşüncəsində müsəlman bir zabitin belə zirvəyə qalxması fövqəladə hadisə sayılırdı. Çünki imperiyanın yüksək komandanlığı əsasən rus aristokratlarının əlində cəmlənmişdi. Hüseyn xan isə yalnız bacarığı ilə bu baryerləri dağıtmışdı. Hüseyn xan ilk və yeganə müsəlman general-adyutant olaraq tarixə düşməyi bacarmışdı.
Döyüş meydanında qorxmayan adam
Rus-yapon müharibəsi onun hərbi şöhrətini bütün imperiyaya yaydı.
1905-ci ildə Landunqou yaxınlığında baş verən döyüş Hüseyn xanın adını qəhrəmanlıq salnaməsinə yazdı. Yapon piyadaları rus hissələrini sıxışdırdığı anda ona hücum əmri verildi. O isə tərəddüd etmədi. Atlı dəstəsini birbaşa düşmən mövqelərinə apardı. Bu, demək olar ki, intihara bərabər hücum idi.
Yapon artilleriyası və pulemyotları Dağıstan süvarilərinin üzərinə ölüm yağdırırdı. Lakin Hüseyn xan geri çəkilmədi. Döyüşün ən təhlükəli nöqtəsində özü ön sırada idi. Məhz həmin hücuma görə o, imperiyanın ən nüfuzlu döyüş mükafatlarından biri olan Müqəddəs Georgi ordeni ilə təltif edildi.
Bu orden hər zabitə verilmir, yalnız şəxsi qəhrəmanlıq göstərənlərə təqdim olunurdu.
Əsgərlərinin sevdiyi komandan
Hüseyn xan haqqında yazılan xatirələrdə bir məqam tez-tez təkrarlanır:
O, sərt komandan olsa da, əsgərləri onu sevirdi.
Çünki döyüşdə arxada gizlənmirdi.
44-cü Nijni Novqorod Draqun alayından ayrılarkən yazdığı vida müraciəti bunu açıq göstərirdi:
“Həmişə qürur duyacağam ki, belə məşhur və cəsur alaya komandanlıq etmişəm.”
Bu sözlər formal çıxış təsiri bağışlamırdı. Çünki əsgərlər onun döyüş meydanında necə davrandığını görmüşdülər.
Birinci Dünya müharibəsində əfsanəyə çevrilən süvari generalı
Birinci Dünya müharibəsi başlayanda Hüseyn xan artıq imperiyanın ən tanınmış süvari komandirlərindən biri idi. 1914-cü ildə Şərqi Prussiyada almanlarla gedən ağır döyüşlərdə onun korpusu rus ordusunun sağ cinahını qoruyurdu. Alman mövqelərinə qarşı həyata keçirilən süvari hücumları böyük itkilər bahasına başa gəlsə də, həmin əməliyyatlar rus ordusunun geri çəkilməsinin qarşısını aldı. Döyüşlərin birində Hüseyn xan yaralansa da, komandanlığı tərk etmədi. Çar II Nikolay onun haqqında xüsusi rəğbətlə danışırdı. Hətta gündəliyində Hüseyn xanla görüşünü qeyd etmişdi: “Çox maraqlı şeylər danışdı.” Bu sadə cümlə əslində böyük etimadın göstəricisi idi. Çünki II Nikolay hər zabit haqqında gündəliyinə qeyd düşmürdü.
Sədaqətin son həddi
1917-ci il inqilabı başlayanda imperiyanın generalları bir-bir yeni hakimiyyətə sədaqət andı içirdilər. Amma Hüseyn xan fərqli davrandı. O, devrilmiş çar II Nikolaya sədaqət teleqramı göndərdi və bildirdi ki, qvardiya süvariləri imperator uğrunda ölməyə hazırdırlar. Bu addım onun həyatını məhv etdi.
Çünki artıq imperiya dağılırdı və yeni dövr başlayırdı. Lakin Hüseyn xan siyasi küləyə uyğun mövqe dəyişən adamlardan deyildi. O, sonadək öz zabit şərəf kodeksinə sadiq qaldı.
Qırmızı terrorun qurbanı
Bolşeviklər hakimiyyətə gəldikdən sonra Hüseyn xan həbs edildi. Bir vaxtlar imperiyanın ən parlaq generallarından olan adam artıq Petroqrad həbsxanasında girov saxlanılırdı. 1918-ci ildə “Qırmızı terror” elan ediləndə onun adı güllələnəcək şəxslərin siyahısına salındı. Tarixçilərin böyük hissəsi hesab edir ki, Hüseyn xan 1919-cu ildə Romanov nəslindən olan böyük knyazlarla birlikdə güllələnib. Onun məzarı bu gün də məlum deyil. Bəlkə də bu, taleyin qəribə ironiyasıdır: Bir vaxtlar imperiyanın ən möhtəşəm paradlarında ön sırada gedən general, həyatının sonunda adsız bir məzara çevrildi.
Hüseyn xan niyə bu qədər önəmlidir?
Hüseyn xan Naxçıvanski yalnız uğurlu hərbçi deyildi.
O, Rusiya imperiyasında ən yüksək hərbi zirvəyə qalxmış azərbaycanlılardan biri idi; müsəlman zabitlərin qarşısındakı görünməz sədləri dağıtmışdı; şəxsi cəsarəti ilə dövrünün əfsanəsinə çevrilmişdi; siyasi çevrilişlər zamanı belə şərəf anlayışından imtina etməmişdi. Onun həyatı bir sualı açıq qoyur: İnsan üçün daha vacib olan nədir — həyatda qalmaq, yoxsa inandığı dəyərlərə sonadək sadiq qalmaq? Hüseyn xan öz cavabını həyatının sonuna qədər vermişdi.
Xanım Aydın
