Niaqara şəlaləsi — planetin ən tanınmış təbii obyektlərindən biridir. O, Niaqara çayı üzərində yerləşir və Eri gölü ilə Ontario gölünü birləşdirərək eyni zamanda ABŞ ilə Kanadanın sərhədini formalaşdırır. Təxminən 12 min il əvvəl, son buzlaşma dövründə buzlaqların əriməsi nəticəsində yaranan bu təbii möcüzə tək bir axından ibarət deyil, üç şəlalənin kompleksidir — “At nalı” (Horseshoe Falls), “Amerika şəlaləsi” (American Falls) və “Gəlin örtüyü” (Bridal Veil Falls). Bu şəlalələr arasında Kanadanın tərəfində yerləşən “At nalı” ümumi su həcminin təxminən 90 faizini təşkil edir.
Şəlalənin formalaşması regionun geoloji quruluşu ilə birbaşa bağlıdır. Böyük Göllər sistemindən (Eri gölündən Ontario gölünə) axan sular süxur qatlarını yararaq Niaqara çıxıntısı adlanan relyefi formalaşdırmışdır. Bu proses bu gün də davam edir, çünki eroziya suyun töküldüyü xətti tədricən yuxarı istiqamətə çəkir. Minilliklər ərzində şəlalə təxminən 11 kilometr geri çəkilmişdir, lakin müasir dövrdə mühəndis nəzarəti sayəsində bu proses xeyli yavaşıdılıb.
Ölçülərinə görə Niaqara şəlaləsi digər təbii obyektlərlə müqayisədə də təsirli görünür: suyun düşmə hündürlüyü orta hesabla 50–57 metr, ümumi eni isə bir kilometrdən çoxdur. Buradan saniyədə milyonlarla litr su keçir ki, bu da onu Şimali Amerikanın ən güclü şəlalələrindən birinə çevirir. Yuxarı axında suyun sürəti saatda onlarla kilometrə çata bilir və bu, uzaq məsafədən belə eşidilən gurultulu axın yaradır.
Niaqara yalnız təbiət möcüzəsi deyil, həm də regionun mühüm enerji mənbəyidir. Suyun böyük hissəsi hidrotexniki sistemlərə yönləndirilərək həm ABŞ-da, həm də Kanadada elektrik enerjisi istehsalında istifadə olunur. Beləliklə, şəlalə təbii güc ilə mühəndislik həllərinin harmoniyasını nümayiş etdirən strateji resursa çevrilmişdir.
Tarixi baxımdan bu ərazi Şimali Amerikanın yerli xalqları tərəfindən məskunlaşdırılmış və şəlalə onlar üçün həm mədəni, həm də mənəvi əhəmiyyət daşımışdır. XVII əsrdə onu ilk dəfə ətraflı təsvir edən avropalı Lui Ennepen olmuşdur. XIX əsrdə isə Niaqara dünyanın ən məşhur turizm istiqamətlərindən birinə çevrilmiş və bu günə qədər qoruduğu “bal ayı paytaxtı” statusunu qazanmışdır.
Bu gün Niaqara hər il milyonlarla turist qəbul edir. Ziyarətçilər şəlaləyə yaxınlaşan qayıq turları, müşahidə meydançaları, piyada marşrutları və “şəlalənin arxası”na ekskursiyalar vasitəsilə bu möhtəşəm mənzərəni izləyə bilirlər. Axşam saatlarında isə şəlalə rəngli işıqlarla işıqlandırılaraq dinamik vizual şouya çevrilir. Mövsümdən asılı olaraq onun görünüşü də dəyişir: yayda maksimal su axını və su damcıları arasında yaranan göy qurşaqları, payızda rəngarəng təbiət mənzərələri, qışda isə buzla örtülmüş fantastik formalar müşahidə olunur. Tam donma halları isə tarix boyu çox nadir hallarda baş verib.
Niaqara ilə bağlı maraqlı faktlar da az deyil. Məsələn, 1901-ci ildə Enni Teylor şəlalədən çəlləkdə enərək sağ qalan ilk insan olmuşdur. Ümumilikdə, bu təbiət möcüzəsi dağıntı ilə qorunma arasında nadir balans nümayiş etdirir — eroziya davam etsə də, onun sürəti bu gün nəzarət altındadır.
Niaqara şəlaləsi ilə Azərbaycan arasında da maraqlı əlaqələr mövcuddur. 2000-ci ildən, xüsusilə 2006-cı ildən etibarən, bəstəkar və dirijor İsmayıl Hacıyevin rəhbərliyi ilə burada “Music Niagara” beynəlxalq musiqi festivalı keçirilir. Hər il avqust ayında təşkil olunan festival dünyanın 80-dən çox ölkəsindən sənətçiləri bir araya gətirir. Ən yaxşı iştirakçılar Toronto şəhərinin meri tərəfindən mükafatlandırılır.
Bu festival çərçivəsində təşkil olunan “İpək yolu” beynəlxalq festivalı da müxtəlif ölkələrdən olan ifaçıları birləşdirir. Seçilmiş kollektivlər hər il Azərbaycanın Şəki şəhərində keçirilən eyni adlı festivalda iştirak etmək üçün dəvət olunur. Hər iki festivalın bədii rəhbəri professor İsmayıl Hacıyevdir.
2008-ci ildə keçirilən Niaqara beynəlxalq festivalında “Dünya gülü” əsərinə görə Mehriban Əliyeva eyni adlı mükafatla təltif edilmişdir. Əsərin ifaçısı — tarzən, Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin hazırkı rəhbəri Sahib Paşazadə isə “Tarın Paqaninisi” mükafatına layiq görülmüşdür.
“Muğam” müsabiqəsinin qaliblərindən biri olan Güllü Muradova “Ən gözəl səs sahibi” mükafatı ilə təltif edilmişdir. Bundan əlavə, publisist yazıçı Şərəf Cəlillinin “Daşdan bitən zərif çiçək” kitabı da mükafat qazanmışdır.
Qeyd etmək lazımdır ki, 9 noyabr — Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağı Günü münasibətilə Niaqara şəlaləsi Azərbaycan bayrağının rəngləri ilə işıqlandırılmışdır. Bu hadisə beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən ölkənin dövlət rəmzlərinə hörmətin və artan nüfuzunun göstəricisi kimi qiymətləndirilmişdir.
Ümumilikdə, Niaqara şəlaləsi yalnız unikal təbii fenomen və mühüm mühəndislik obyekti deyil, həm də mədəniyyətlərin, tarixlərin və beynəlxalq layihələrin kəsişdiyi məkan kimi çıxış edir. Onun Azərbaycanla incəsənət və mədəniyyət vasitəsilə qurulan əlaqələri göstərir ki, coğrafi məsafələrə baxmayaraq, xalqları birləşdirən ortaq dəyərlər mövcuddur. Bu baxımdan, Niaqara yalnız təbiət möcüzəsi deyil, həm də təbiət, mədəniyyət və beynəlxalq əməkdaşlığın harmonik vəhdətidir.
Hacı Cavadov
