“Bulvar” sözü fransız dilindən götürülüb və adətən sahilboyu və ya şəhər xətti boyunca gəzinti üçün nəzərdə tutulmuş xiyaban mənasını verir. İlk bulvarlar XVII–XVIII əsrlərdə Qərbi Avropa ölkələrində şəhər mühitinin abadlaşdırılması elementi və ictimai istirahət məkanı kimi yaranmışdır. Zaman keçdikcə bu ənənə digər şəhərlərə də yayılmış, o cümlədən Bakıda da XX əsrin əvvəllərində sahil bulvarının yaradılması ideyası inkişaf etmişdir.
Bakı bulvarının əsası 117 il əvvəl — 7 aprel 1909-cu ildə qoyulmuşdur. Tarixi faktlar göstərir ki, Bulvarın yaradılması tarixi məhz 1909-cu il aprelin 7-dən başlayır.
Həmin dövrdə bulvarın salınması birbaşa sahilyanı ərazinin abadlaşdırılması ilə bağlı idi. Baxmayaraq ki, bu ərazidə tikinti işlərinə hələ XIX əsrin ikinci yarısında başlanmışdı, Primorski bulvarının tikintisi məsələsi məhz 1909-cu ildə Bakı şəhər Dumasının iclasında müzakirəyə çıxarılmışdır.
Məhz 117 il əvvəl, aprelin 7-də Bakı şəhər idarəsinin tikinti şöbəsinin rəhbəri Məmməd Həsən Hacinski Şəhər Dumasının iclası zamanı Primorski bulvarının tikintisi ilə bağlı məsələnin müzakirəyə çıxarılmasına nail olmuşdur. Hacinskinin alovlu çıxışı sahil bulvarının inşasında mühüm rol oynamışdır. Həmin iclas haqqında hesabat 1909-cu il aprelin 9-da “Kaspi” və “Baku” qəzetlərində dərc edilmişdir. “Kaspi” qəzetinin 9 aprel tarixli 77-ci nömrəsində Hacınskinin Primorski bulvarının tikintisi ilə bağlı məruzəsi dərc olunmuşdur.
O, çıxışında şəhər sakinlərinin asudə vaxtlarını keçirmələri üçün geniş bir məkanın ayrılmasının vacibliyini vurğulayırdı. Hacınski həmçinin qeyd edirdi ki, bu layihə iqtisadi baxımdan da sərfəlidir — bulvarda yerləşəcək gül bağları və su köşkləri şəhər büdcəsinə hər ay 4–6 min rubl gəlir gətirəcək. Onun məruzəsi Bakı şəhər Duması tərəfindən böyük ruh yüksəkliyi ilə qarşılanmışdır — bulvarın salınması üçün 10 min rubl, onun saxlanılması üçün isə illik əlavə 2500 rubl vəsait ayrılmışdır.
Bakı Şəhər İdarəsinə bu layihənin mümkün qədər tez həyata keçirilməsinə başlamaq tövsiyə olunmuşdur. Hacinskinin planı bulvarın tikintisi üçün maliyyə ayrılmasını nəzərdə tutan ilk sənəd olmuşdur.
Bulvarın bu qədim liman şəhərinin simasının formalaşmasındakı əhəmiyyəti nəzərə alınaraq, Bakı Şəhər Duması ən yaxşı layihə üçün müsabiqə elan etmişdi. Müsabiqədə 30-a yaxın mütəxəssis iştirak edirdi. Onların arasında Zivər bəy Əhmədbəyov, İosif Ploşko, İohann Edel kimi tanınmış memarlar və inşaat mühəndisləri var idi. Bakı bulvarının abadlaşdırılması işlərində Hacınskinin rəhbərliyi altında məşhur memar Adolf Eyxler də fəal iştirak etmişdir.
Əvvəlcə bulvarın ərazisi “Daş körpü”dən (indiki Azneft meydanı) “Qafqaz və Merkuri” gəmiçilik şirkətinin körpüsünə qədər uzanırdı (indiki Azərbaycan Dövlət Kukla Teatrının yerləşdiyi bina). İnqilabdan əvvəlki dövrdə Bulvarın ərazisində “Fenomen” kinoteatrı, çimərlik və Bakı Dəniz Aviasiya Məktəbi fəaliyyət göstərirdi.
Bakı bulvarının yaranma tarixi XX əsrin əvvəllərinə gedib çıxır. Belə ki, uzaq 1909-cu ildə Xəzər sahili ilə o dövrdə imperator II Aleksandrın adını daşıyan sahil küçəsi arasında yaşıl zolaq — bulvar salınmışdır. Bakı bulvarının yaradılması şəhərin mərkəzi hissəsi boyunca uzanan sahil zolağının abadlaşdırılması zərurətindən irəli gəlirdi. Bu ərazidə tikinti işlərinin başlanğıcı isə XIX əsrin ikinci yarısına təsadüf edir.
Sahilboyu ilk mühəndis işlərini istedadlı azərbaycanlı memar Qasım bəy Hacıbababəyov (1811–1874) həyata keçirmişdir. O, 1862-ci ildə sahil boyunca anbarların tikintisi layihəsini hazırlamış, 1867-ci ildə isə burada su kəməri çəkilmiş, fəvvarə və bir sıra digər qurğular inşa olunmuşdur.
XIX əsrin ikinci yarısında əsasən iqtisadi məqsədlərlə istifadə olunan dar sahil zolağında müxtəlif ticarət şirkətlərinə məxsus anbarlar və körpülər yerləşirdi. Bu zolaq iki hissəyə bölünürdü: qərbə doğru uzanan hissə Aleksandrovskaya sahili, şərqə doğru sahil boyunca uzanan hissə isə Petrovski sahili adlanırdı.
1865-ci ildə Bakı quberniyasının hərbi qubernatoru və mülki hissəsinin idarəçisi general-leytenant M.P.Kolyubakinin vəsatəti ilə şəhəri dəniz sahilindən ayıran köhnə qala divarlarının sökülməsinə icazə verilmişdir. Qala divarları söküldükdən sonra sahilboyu ərazidə yeni binaların tikintisinə başlanılmışdır.
Bulvar sovet dövründə də abadlaşdırılmışdır. Bir sıra körpülər söküldükdən sonra 1930-cu illərdə sahil zolağının ikinci hissəsi inşa edilmiş, ərazi indiki Kukla Teatrından Bülbül prospektinə qədər abadlaşdırılmışdır. Bulvarın inkişafının növbəti mərhələsi 1936–1938-ci illərə təsadüf edir. Həmin vaxta qədər Azneft meydanından “İnturist” mehmanxanasına qədər olan ərazidə abadlıq və yaşıllaşdırma işləri artıq başa çatdırılmışdı.
Bulvarın siması sonrakı illərdə də təkmilləşdirilmişdir. 1950–60-cı illərdə burada “Jemçujina” kafesi, “Bahar” və Səməd Vurğun adına yay kinoteatr pavilyonları, “Venesiya” su şəhərciyi və digər istirahət və əyləncə obyektləri tikilmişdir. 1967-ci ildə memar Mikayıl Hüseynov Primorski bulvarın yenidən qurulması layihəsini təklif etmişdir.
1960–70-ci illərdə bulvarın ərazisi sürətlə inkişaf etməyə başlamışdır. Müstəqillik dövründə isə Bakı bulvarının inkişafında tamamilə yeni mərhələ başlanmışdır.
1969-cu ildə ümummilli lider Heydər Əliyev respublika rəhbərliyinə gəldikdən sonra bulvarın inkişafında yeni mərhələ başlamışdır. 1970-ci illərdə respublika və paytaxtda həyata keçirilən genişmiqyaslı yaşıllaşdırma və abadlıq işləri çərçivəsində bulvar yenidən qurulmuşdur. Belə ki, onun ərazisi şərq və qərb istiqamətlərində genişləndirilmiş, uzunluğu 3,7 km-ə çatdırılmışdır.
1980-ci illərin sonu – 1990-cı illərin əvvəllərində şəhərin abadlaşdırılması kritik vəziyyətə düşmüşdü. Bunun nəticəsində parkda dağıntılar baş vermiş, burada istirahət sahəsinə aid olmayan onlarla obyekt yerləşdirilmiş, həmin obyektlərin təsiri və Xəzər dənizinin səviyyəsinin qalxması qiymətli ağac növlərinin məhvinə səbəb olmuşdur.
29 dekabr 1998-ci ildə Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Bakı bulvarına “Milli Park” statusu verilmişdir. Bu mühüm qərar bulvarın idarə olunması, saxlanılması və inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcını qoymuşdur. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin xüsusi diqqəti sayəsində son 20 ildə Sahilkənarı Milli Park həm şərq, həm də qərb istiqamətlərində genişləndirilmişdir.
Primorski bulvarın təbii landşaftının bərpası, tarixi görkəminin qorunması, əraziyə xas zəngin floranın inkişafı və burada sosial-mədəni tədbirlərin keçirilməsi məqsədilə 10 yanvar 2008-ci ildə Prezident İlham Əliyev Bulvar İdarəsinin yaradılması haqqında sərəncam imzalamışdır. Bu sərəncama uyğun olaraq Milli Parkda əsaslı abadlıq işlərinə başlanılmışdır.
Parkda aparılan işlər nəticəsində yaşıllıq zolağı xeyli genişləndirilmiş, ərazidə yeni ağac növləri və müxtəlif çiçəklər əkilmişdir. Bulvara xüsusi gözəllik verən ekzotik bitkilər — Argentinadan gətirilmiş palmalar və baobablar, Meksikadan gətirilmiş kaktuslar əkilmişdir. Burada yeni attraksionlar, kinopavilyonlar və gəzinti qayıqları da istifadəyə verilmişdir.
2012-ci ildə Yeni Bulvar istifadəyə verilmiş, 2015-ci ildə isə Ağ Şəhər bulvarı və Bayıl bulvarı açılmışdır. Primorski Milli Parkın ümumi sahəsi 215,164 hektara, uzunluğu isə 16,7 kilometrə çatmışdır. Bununla yanaşı, Bakı bulvarının tarixi və estetik görkəminin qorunması da daim diqqət mərkəzində saxlanılmışdır.
Milli Parkın ərazisinin genişləndirilməsi və inkişafı dövlət başçısının daim diqqətindədir. Prezident İlham Əliyevin tapşırığı ilə “Eurovision” mahnı müsabiqəsi ərəfəsində Sahilkənarı Milli Parkın ərazisi Bakı İdman Sarayından Dövlət Bayrağı Meydanına qədər genişləndirilmişdir. Beləliklə, “Yeni Bulvar”ın uzunluğu 1,8 km, sahəsi isə 17,26 hektar olmuşdur. Bu ərazidə Dövlət Bayrağı Meydanı, Dövlət Bayrağı Muzeyi və “Eurovision” müsabiqəsinin keçirildiyi “Baku Crystal Hall” idman-əyləncə kompleksi kimi bir sıra tarixi əhəmiyyətli obyektlər yaradılmışdır.
2015-ci ildə Birinci Avropa Oyunları ərəfəsində bulvar iki istiqamətdə genişləndirilmişdir. Dövlət Bayrağı Meydanından Bibiheybətə qədər uzanan hissə “Bayıl bulvarı”, Dəniz Ticarət Limanından “Bulvar” hotelinə qədər olan hissə isə “Ağ Şəhər bulvarı” adlandırılmışdır.
“Ağ Şəhər bulvarı”nın uzunluğu 2,7 km, sahəsi 34,6 hektar, “Bayıl bulvarı”nın isə uzunluğu 9,2 km, sahəsi 123,394 hektardır. Aparılan yenidənqurma və abadlıq işləri nəticəsində yeni bulvar ərazisində müasir mədəniyyət, istirahət və ictimai iaşə obyektləri inşa olunmuşdur.
2018-ci ildə Birinci vitse-prezident Mehriban xanım Əliyevanın təşəbbüsü ilə “Qu quşları” fəvvarə kompleksi bərpa olunmuş və yenidən Bakı bulvarının əsas simvollarından birinə çevrilmişdir.
Öz unikallığı, ekoloji və ictimai əhəmiyyəti, həmçinin qorunma və mühafizə sahəsindəki yüksək göstəriciləri sayəsində Sahilkənarı Milli Park 2024-cü ildə Ümumdünya Şəhər Parkları Mükafatına layiq görülmüşdür.
Primorski bulvar maddi-mədəni irsimizin ən dəyərli nümunələrindən biri olub, müstəsna tarixi-memarlıq əhəmiyyətinə malikdir. Bakı buxtasının sahili boyunca uzanan bu park həm xüsusi təbii kompleks, həm də paytaxt sakinləri və qonaqlar üçün ən sevimli istirahət məkanlarından biridir.
Hacı Cavadov
