XVIII əsrdə Azərbaycan torpaqlarında formalaşmış ən güclü siyasi qurumlardan biri Şəki xanlığı idi. Qısa müddətdə regionun aparıcı qüvvəsinə çevrilən bu xanlıq həm hərbi-siyasi fəaliyyəti, həm də iqtisadi-mədəni inkişafı ilə seçilirdi.
Güclü yüksəliş dövrü
Şəki xanlığının əsası 1747-ci ildə Hacı Çələbi xan tərəfindən qoyuldu. Onun hakimiyyəti dövründə xanlıq sürətlə gücləndi. Qəbələ və Ərəş sultanlıqları Şəkiyə tabe edildi, hətta bir müddət Qazax və Borçalı mahalları da xanlığın nəzarəti altına keçdi.
Hacı Çələbi xan Kartli-Kaxeti çarlığı ilə fasiləsiz müharibələr aparırdı. Bu müharibələr tərəflərə növbəli qələbələr qazandırsa da, hər iki ölkənin təsərrüfatına ağır zərbə vururdu. 1755-ci ildə onun vəfatından sonra xanlıqda hakimiyyət uğrunda çəkişmələr başladı və siyasi sabitlik zəiflədi.
Daxili çəkişmələr və xarici təhlükə
1768-ci ildə Şəki və Quba xanlıqları ittifaq bağlayaraq Şamaxı xanlığını bölüşdürdülər. Lakin sonrakı illərdə hakimiyyət tez-tez dəyişdi. Ən dramatik hadisələr Səlim xan dövründə baş verdi.
1805-ci ildə imzalanmış Kürəkçay müqaviləsi ilə Şəki xanlığı Rusiya imperiyasının tabeliyini qəbul etdi. Lakin 1806-cı ildə Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan ruslar tərəfindən öldürüldükdən sonra Səlim xan itaətdən çıxdı və rus qoşunlarını Şəkidən qovdu. Həmin ilin 22 oktyabrında Nuxa yaxınlığındakı döyüşdə məğlub oldu və İrana mühacirət etməyə məcbur qaldı.
1819-cu ildə Şəki xanlığı ləğv edildi və onun yerində Şəki əyaləti yaradıldı.
İqtisadi güc: ipək mərkəzi
Şəki xanlığının iqtisadiyyatının əsasını əkinçilik və maldarlıq təşkil edirdi. Lakin onu fərqləndirən əsas sahə ipəkçilik idi. Demək olar ki, hər həyətdə tut ağacları vardı və Şəki ipəyi Rusiya, İtaliya, Türkiyə və İrana ixrac olunurdu.
Sənətkarlıq yüksək səviyyədə idi. Dəmirçilər, misgərlər, toxucular, zərgərlər, silahsazlar və digər ustalar əsnaf birliklərində fəaliyyət göstərirdi. Şəhər əhalisinin böyük hissəsi isə ticarətlə məşğul olurdu. Nuxa şəhəri xanlığın inzibati və ticarət mərkəzi idi.
Sosial quruluş
Xanlıqda cəmiyyət müxtəlif təbəqələrdən ibarət idi: Bəylər və ağalar, Ruhanilər (vergidən azad), Maaflar (hərbi xidmət müqabilində azad təbəqə), Tacirlər və dəllallar, Sənətkarlar, Rəncbərlər, Azad kəndlilər, Sərhədçilər.
Bu struktur feodal münasibətlərinin hökm sürdüyünü göstərir.
Pul və maliyyə sistemi
Şəki xanlığında gümüş və mis sikkələr dövriyyədə idi. Sikkələrin üzərində “Zərb Noxu” (Nuxada zərb olunub) yazılırdı. Maraqlıdır ki, xanlıq ləğv olunduqdan sonra da Məhəmmədhəsən xanın pulları uzun müddət istifadə olunmuşdu.
Mədəniyyət və memarlıq
Şəki təkcə siyasi və iqtisadi gücü ilə deyil, mədəni inkişafı ilə də seçilirdi. Mədrəsələr fəaliyyət göstərir, realist ədəbiyyat formalaşırdı. Şairlər Nəbi və Razi dövrün tanınmış söz ustaları idi.
XVIII əsrin sonlarında inşa edilən Şəki xanlarının sarayı Azərbaycan memarlığının incilərindəndir. Şirazlı memar Hacı Zeynalabdin tərəfindən tikilən bu saray divar rəsmləri və şəbəkə sənəti ilə bu gün də heyranlıq doğurur. Bundan əlavə, Şəkixanovların evi və Cümə məscidi kimi abidələr xalq memarlıq istedadının nümunəsidir.
Şəki xanlığı XVIII əsr Azərbaycan tarixində həm güclü siyasi aktor, həm də mühüm iqtisadi və mədəni mərkəz olmuşdur. Onun ipəkçilik ənənəsi, zəngin sənətkarlığı və möhtəşəm memarlıq irsi bu gün də Şəkinin tarixi kimliyini müəyyənləşdirir.
Qısaömürlü olsa da, Şəki xanlığı Azərbaycan dövlətçilik tarixində silinməz iz qoyub.
Xanım Aydın
