Azərbaycan ədəbiyyatı və kino tarixində özünəməxsus yeri olan görkəmli yazıçı, nasir, kinodramaturq və ssenarist Ənvər Məmmədxanlı milli mədəniyyətimizin inkişafında mühüm rol oynamış sənətkarlardandır. Onun yaradıcılığı XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının həm bədii-estetik axtarışlarını, həm də dövrün ictimai-siyasi ruhunu özündə əks etdirən zəngin irs kimi dəyərləndirilir.
Həyat yolu və formalaşma illəri
Ənvər Qafar oğlu Məmmədxanlı 1913-cü il fevralın 28-də Göyçay şəhərində anadan olmuşdur. İbtidai təhsilini doğma şəhərində aldıqdan sonra Bakıya gələrək N. Nərimanov adına Sənaye Texnikumunda təhsilini davam etdirmişdir (1926–1931). Gənclik illərində texnik və elektrik sahəsində çalışan Məmmədxanlı eyni zamanda Azərbaycan Neft İnstitutunda qiyabi təhsil alaraq mühəndis-texniki biliklər əldə etmişdir.
Əmək fəaliyyətinə istehsalat sahəsində başlasa da, onun əsas meyli ədəbiyyata və incəsənətə idi. 1934–1936-cı illərdə Azərnəşrin bədii şöbəsində redaktor və tərcüməçi kimi çalışması gələcək yazıçının ədəbi dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm mərhələ oldu. Daha sonra Moskvada Ali Kinematoqrafiya İnstitutunda təhsil alması onun yaradıcılığında kino dramaturgiyasına xüsusi yer qazandırdı.
Müharibə illəri və publisist yaradıcılıq
İkinci dünya müharibəsi dövrü Ənvər Məmmədxanlının həyat və yaradıcılığında dönüş nöqtəsinə çevrildi. O, cənub-qərb cəbhəsində “Qızıl Ordu” qəzetinin Azərbaycan redaksiyasında xüsusi müxbir kimi fəaliyyət göstərmiş, Stalinqrad və Şimali Qafqaz cəbhələrində olmuşdur. Sonralar Zaqafqaziya cəbhəsinə və İrana ezam edilərək Təbrizdə nəşr olunan “Vətən yolunda” ordu qəzetində çalışmışdır.
Bu illərdə yazdığı əsərlərdə dövrün dramatik ruhu, insanın mənəvi gücü və vətənpərvərlik hissi əsas mövzuya çevrildi. “Qərb cəbhəsindən məktub”, “Analar yollara çıxdılar”, “Silahlı dağlar”, “Qanlı möhür”, “Haralısan əsgər qardaş?” kimi əsərlərində publisist alovla təmkinli hekayəçilik üslubu vəhdət təşkil edirdi.
Kino və teatr sahəsində fəaliyyəti
Müharibədən sonra yazıçı uzun illər “Azərbaycanfilm” kinostudiyasında çalışaraq ssenari redaksiya heyətinin baş redaktoru olmuşdur (1946–1964). Bu dövrdə o, Azərbaycan kino dramaturgiyasının formalaşmasına mühüm töhfələr verdi.
Onun dramaturji yaradıcılığı da diqqətəlayiqdir. “Ulduz” (1947), “Od içində” (1951) pyesləri və “Şirvan gözəli” (1957) lirik komediyası teatr səhnələrində uğurla tamaşaya qoyulmuşdur. “Şirvan gözəli” əsəri Zaqafqaziya teatr baharında birinci dərəcəli diploma layiq görülmüşdür.
Akademik Dram Teatrında səhnələşdirilən “Şərqin səhəri” əsəri SSRİ Dövlət mükafatına layiq görülsə də, maraqlı və paradoksal fakt ondan ibarətdir ki, mükafat alanların siyahısında müəllifin adı yer almamışdır.
Ədəbi irsi və yaradıcılıq xüsusiyyətləri
Ənvər Məmmədxanlının ədəbi fəaliyyətə başladığı 1930-cu illər Azərbaycan nəsrində yeni axtarışlar dövrü idi. Onun əsərlərində insan taleyi, müharibə gerçəklikləri, mənəvi seçim və zamanın çağırışları əsas ideya xəttini təşkil edirdi.
“Burulğan”, “Bakı gecələri”, “Dirilik çeşməsi”, “And”, “Balaca Nərgiz”, “Qızıl qönçələr” kimi kitabları Azərbaycan oxucusunun yaddaşında xüsusi yer tutur. Yazıçının əsərləri keçmiş SSRİ xalqlarının və bir sıra xarici ölkələrin dillərinə tərcümə olunmuşdur.
O, həmçinin Avropa və rus klassiklərinin əsərlərini Azərbaycan dilinə çevirərək milli tərcümə məktəbinin inkişafına töhfə vermişdir.
İctimai fəaliyyət və təltiflər
1938-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü olan Ənvər Məmmədxanlı mədəni həyatın fəal iştirakçısı idi. Kuba, Türkiyə və İspaniyaya Sovet nümayəndə heyətinin tərkibində səfərlər etmişdir.
Yazıçı iki dəfə “Şərəf nişanı”, “Qırmızı Əmək bayrağı” ordenləri, həmçinin İkinci dünya müharibəsi orden və medalları ilə təltif olunmuşdur. 1963-cü ildə Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi, 1987-ci ildə isə Azərbaycan SSR xalq yazıçısı fəxri adlarına layiq görülmüşdür.
Son illəri və xatirəsi
Görkəmli ədib 19 dekabr 1990-cı ildə Bakıda vəfat etmiş, Fəxri xiyabanda dəfn olunmuşdur. Onun zəngin yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatı və kino tarixinin mühüm mərhələlərindən birini təşkil edir.
Ənvər Məmmədxanlı həm söz ustası, həm dramaturq, həm də kino düşüncəsini ədəbiyyatla birləşdirən sənətkar kimi yadda qalmışdır. Onun əsərləri yalnız bir dövrün deyil, insan iradəsinin, mənəvi seçimlərin və zaman qarşısında məsuliyyət hissinin bədii salnaməsidir.
