Bakının küçələri ilə addımlayarkən insanı eyni hiss tez-tez müşayiət edir. Binalar sanki bir-birinin davamıdır. Bakıda müasir binaların oxşar fasadları, eyni hündürlükləri, təkrarlanan balkon formaları və rəng çalarları şəhər mənzərəsində fərqlilik axtaran gözləri yorur. Bu mənzərə istər-istəməz sual doğurur: Bakıda binalar niyə bir-birinə bənzəyir? Bu, müasir memarlığın problemi, yoxsa şəhərin diktə etdiyi zərurətdirmi?
Baki-baku.az paytaxtda müasir binaların memarlıq üslubuna, onların yaratdığı görünüşün şəhər mühitinə təsirinə toxunur.
Şəhərin sürətli böyüməsi və standartlaşma
Bakının memarlıq siması xüsusilə son 20–25 ildə kəskin şəkildə dəyişib. Əhalinin artımı, kənddən şəhərə miqrasiya, yeni yaşayış sahələrinə olan tələbat tikintini sürətləndirib. Bu sürət isə memarlıqda fərdi yanaşmadan çox, standart layihələrə üstünlük verilməsinə səbəb olub. Çünki bu tip layihə həm daha ucuzdur, həm də daha tez reallaşır. Nəticədə şəhər eyni “şablon”dan çıxmış binalarla dolmağa başlayıb.
İqtisadi reallıqlar memarlığı necə formalaşdırır?
Müasir Bakıda tikinti təkcə estetik məsələ deyil, böyük iqtisadi mexanizmdir. Tikinti şirkətləri üçün əsas prioritet binaların satılmasıdır. Alıcı isə əksər hallarda dizayndan çox qiymətə, mərtəbəyə və yerləşməyə diqqət edir. Bu da şirkətləri riskli, fərqli memarlıq axtarışlarından uzaqlaşdırır. Çünki qeyri-adi forma və ya unikal fasad əlavə xərc deməkdir. Beləliklə, iqtisadi maraqlar memarlıq yaradıcılığının qarşısında səddə çevrilir.
Normativlər və şəhər qaydaları
Bakıda tikinti prosesinə təsir edən digər amil də şəhərsalma normaları və texniki tələblərdir. Hündürlük limitləri, bina sıxlığı, seysmik təhlükəsizlik, günəş işığına çıxış kimi məcburi qaydalar memarların sərbəstliyini xeyli məhdudlaşdırır. Bu normalar təhlükəsizlik baxımından vacibdir, lakin bəzən nəticədə eyni ölçü və həcmə malik binaların çoxalmasına gətirib çıxarır.
Müasir memarlıq niyə “soyuq” görünür?
Bir çox insan Bakıda yeni tikilən binaları “ruhsuz” adlandırır. Bunun səbəbi müasir memarlığın funksionallığı ön plana çıxarmasıdır. Şüşə, beton və metal əsas materiallara çevrilib. Bu isə tarixi daş binaların yaratdığı isti və emosional təsiri azaldır. Halbuki keçmişdə memarlıq təkcə yaşayış üçün deyil, özünüifadə forması idi. Bu gün isə o, daha çox texniki və kommersiya layihəsinə çevrilib.
Tarixi irs və müasirlik arasında balans
Bakının ən böyük memarlıq üstünlüyü onun çoxqatlı tarixidir. İçərişəhərin dar küçələrindən tutmuş neft bumu dövrünün binalarına qədər. Lakin yeni tikililərin əksəriyyəti bu irslə dialoq qura bilmir. Tarixi mühitə uyğunlaşmaq əvəzinə, onu kölgədə qoyan və ya tamamilə görməzlikdən gələn layihələr ortaya çıxır. Bu da şəhərin vizual kimliyinin tədricən silinməsinə səbəb olur.
Bununla yanaşı, Bakının son illərdə qazandığı müasir memarlıq nümunələrini də görməməzlikdən gəlmək olmaz. Xüsusilə şəhərin mərkəzində inşa olunan ticarət mərkəzləri, biznes kompleksləri və çoxfunksiyalı binalar fərqli memarlıq dili ilə seçilir. Bu tikililər müasir texnologiyanı, cəsarətli dizaynı və açıq fasadları ilə diqqət çəkir, eyni zamanda tarixi mühitlə müəyyən harmoniyanı qorumağa çalışır. Şüşə və metalın düzgün istifadəsi, hündürlüyün ətraf mühitə uyğun seçilməsi bu binaları şəhərin ümumi simasına yad etmədən, əksinə, ona dinamika qatır. Məsələ müasirliyə qarşı çıxmaq deyil. Sadəcə istək ondan ibarətdir ki, eyni yanaşma hündürmərtəbəli yaşayış binalarına da tətbiq edilsin, onlar da yalnız funksional yox, vizual baxımdan şəhərin ruhuna uyğun olsun.
Bənzərlik həmişə mənfidirmi?
Məsələyə yalnız tənqidi yanaşmaq da ədalətli olmaz. Binaların bir-birinə bənzəməsi müəyyən mənada şəhər nizamının və vizual ardıcıllığın göstəricisi ola bilər. Xaotik, plansız fərqlilik bəzən şəhəri daha yorucu və anlaşılmaz edir. Problem bənzərlikdə yox, onun həddindən artıq və düşünülməmiş şəkildə tətbiqindədir.
Çıxış yolu varmı?
Bakının memarlıq gələcəyi üçün əsas məsələ balans tapmaqdır. Funksionallıq, təhlükəsizlik və iqtisadi səmərəlilik qorunmaqla yanaşı, memarlara daha çox yaradıcı azadlıq verilməlidir. Yerli elementlər, milli motivlər, iqlimə uyğun dizayn həlləri müasir formalarla birləşdirilə bilər. Şəhər yalnız yaşamaq üçün deyil, hiss etmək və tanımaq üçün də məkan olmalıdır.
Bakıda evlərin bir-birinə bənzəməsi nə tamamilə memarların günahıdır, nə də qaçılmaz tale. Bu, iqtisadi və sosial amillərin birgə yaratdığı mənzərədir. Əsl problem bənzərliyin arxasında gizlənən kimlik çatışmazlığıdır. Şəhər öz simasını itirmədiyi, keçmişi ilə bu günü arasında körpü qura bildiyi müddətdə, memarlıq da yenidən danışmağa, fərqlənməyə və yaşamağa başlayacaq.
Elvin Camalov
