İnsanlar sosial varlıqlardır. Biz yalnız danışaraq və ya davranışlarla deyil, həm də hisslərlə qarşılıqlı əlaqə qururuq. Başqasının kədərini duyanda özümüz də kövrəlir, sevincini hiss etdikdə sanki birgə sevinirik. Bu fenomenin arxasında duran anlayış isə “sosial rezonans”dır.
Sosial rezonans – bir insanın yaşadığı emosiyanın, digər bir fərddə eyni anda və təbii şəkildə hiss olunmasıdır. Bu, sadəcə empatiya deyil, emosional dalğalanmanın sinxronluğudur.
Bu məqalədə sosial rezonansın mənası, yaranma mexanizmi, neyrobioloji əsasları və cəmiyyətə təsiri geniş şəkildə izah olunacaq.
Sosial rezonans nədir?
“Sosial rezonans” termini, əsasən iki anlayışın sintezindən yaranır:
Rezonans – fiziki mənada bir sistemin digər sistemin titrəyişlərini “tuta bilməsi” və onunla eyni tezlikdə hərəkət etməsidir.
Sosial – insanlararası qarşılıqlı əlaqələr, duyğular və münasibətləri əhatə edən kontekstdir.
Bu anlayış bir növ emosional sinxronlaşma vəziyyətidir. Yəni bir insanın yaşadığı duyğu, digərində sadəcə başa düşülmür, birbaşa hiss edilir. Məsələn, bir ana övladının qorxduğunu hiss edəndə öz ürəyi də sıxılır. Bu, düşünülmüş empatiyadan daha çox, refleksiv, dərketmədən öncə gələn bir emosional cavabdır.
Empatiya ilə sosial rezonans arasında fərq varmı?
Bəli, empatiya və sosial rezonans bir-birinə çox yaxın anlayışlar olsa da, aralarında incə, amma mühüm fərqlər mövcuddur.
Empatiya daha çox şüurlu və zehni bir prosesdir. İnsan qarşısındakı şəxsin emosional vəziyyətini müşahidə edir, təhlil edir və onu anlamağa çalışır. Bu prosesdə bir növ “mən səni başa düşürəm” münasibəti ortaya çıxır. Yəni empatiya, başqa bir insanın emosiyalarını anlamaq üzərində qurulur.
Sosial rezonans isə fərqli bir təməldə dayanır. Burada emosional sinxronluq birbaşa və avtomatik şəkildə baş verir. İnsan qarşısındakının hisslərini yalnız başa düşmür, öz içində eyni duyğunu yaşayır. Bu zaman düşünmək, təhlil etmək və ya şüurlu şəkildə “onu anlayım” demək ehtiyacı yoxdur – bədən və beyin refleksiv şəkildə cavab verir. Sosial rezonansda “səni anlayıram” deyil, “mən də bunu hiss edirəm” vəziyyəti meydana gəlir.
Beləliklə, empatiya ilə sosial rezonans arasında fərq – birində anlama, digərində isə hiss etmə üstünlük təşkil edir. Birincisi beyinlə, ikincisi isə daha çox qəlb və sinir sistemi ilə bağlıdır.
Sosial rezonansın neyrobioloji əsasları
Son illərdə nevroelmlər bu sahədə mühüm kəşflər edib. Sosial rezonansın əsasını təşkil edən mexanizmlər:
- Güzgü neyronlar (Mirror neurons)
İlk dəfə 1990-cı illərdə meymunlar üzərində aparılan tədqiqatlarda kəşf edilib. Bu neyronlar başqasının hərəkətini və ya emosiyasını müşahidə etdikdə elə bil ki, özümüz həmin hərəkəti edirmiş və ya hissi yaşayırmışıq kimi aktivləşirlər.
- Empatiya beyin şəbəkələri
Anterior insula və anterior cingulate cortex – başqasının ağrısını və ya kədərini hiss etməklə əlaqəli bölgələr.
Limbik sistem – emosional reaksiyaların mərkəzi.
Bu bölgələr digər insanların emosional vəziyyətinə “cavab verərək” sosial rezonans yaradır.
Sosial rezonansın formaları
Fiziki rezonans – Gülən birinin yanında biz də təbəssüm edirik.
Emosional rezonans – Kədərli musiqi və ya ağlayan bir insan bizi də təsirləndirir.
Davranış rezonansı – Qrup içində panika başlayanda fərdlər də panikaya düşür (kütləvi davranış nümunəsi).
Ruhsal/energetik rezonans (bəzən ezoterik mənbələrdə) – insanların “enerjilərinin” uyğunlaşdığı düşüncəsi.
Sosial rezonansın cəmiyyətə və münasibətlərə təsiri
- Sosial bağlılıq və empatiya qurmaq
Yaxın münasibətlərdə – dostluq, ailə və sevgi əlaqələrində sosial rezonans emosional yaxınlığın əsasını təşkil edir.
- Qrup və kollektiv davranış
Sosial rezonans bir qrupu vahid şəkildə hərəkətə gətirə bilər – həm müsbət (birlik, əməkdaşlıq), həm də mənfi (kütləvi qorxu, aqressiya) formalarda.
- Mədəniyyət və sənət
Filmlər, musiqi, teatr – insanlarda rezonans yaradaraq kollektiv emosional təcrübə formalaşdırır. Bir konsertdə onlarla insanın eyni anda eyni hissi yaşaması da sosial rezonansın gücünə nümunədir.
Sosial rezonans – insanlığın təməl emosional bağlarından biridir. Bu fenomen sayəsində biz təkcə başqalarını başa düşmür, həm də onlarla birgə hiss edirik. Bizi bir-birimizə yaxınlaşdıran, cəmiyyətləri bir arada saxlayan və empatiyanı mümkün edən bu “emosional sinxronluq” – həm bioloji, həm də sosial möcüzədir.
Sosial rezonansı anlamadan nə empatiyanı tam izah edə bilərik, nə də insanların bir-biri ilə qurduğu dərin emosional bağları.
Xanım Aydın
