1666-cı ilin sentyabrında London öz tarixində ən dağıdıcı fəlakətlərdən birini yaşadı – Böyük Yanğın cəmi bir neçə gün ərzində orta əsr şəhərini kül və xarabalıqlar dənizinə çevirdi.
Baki-baku.az yazır ki, yanğın minlərlə evi, onlarla kilsəni məhv etdi və Britaniya paytaxtının memarlıq simasını əbədi olaraq dəyişdirdi. Bu fəlakət təkcə faciə deyil, həm də Londonun genişmiqyaslı yenidən qurulması üçün başlanğıc nöqtəsi oldu. Yanğın 1666-cı il sentyabrın 2-nə keçən gecə Pudding-leyndə Tomas Farrinerə məxsus çörəkxanada başladı. Güclü külək, sıx tikili və taxta evlər səbəbindən alov şəhərin dar küçələri boyunca sürətlə yayıldı. XVII əsr Londonu əsl “barıt çəlləyi” idi: sıx məhəllələr, taxta konstruksiyalar və təşkilatlanmış yanğınsöndürmə xidmətinin olmaması vəziyyəti nəzarətsiz etdi.
Beləliklə, dörd gün ərzində fəlakət nəticəsində məhv oldu: təxminən 13 200 ev, 87 kilsə icması, məşhur Müqəddəs Pavel Kafedralı, 400-dən çox küçə və məhəllə. 70 mindən çox insan – şəhər əhalisinin demək olar ki, beşdə biri – evsiz qaldı. Rəsmi məlumatlar az sayda ölən olduğunu göstərsə də, tarixçilər hesab edirlər ki, real qurbanların sayı xeyli çox olub, çünki yoxsul təbəqənin bir çox nümayəndəsi salnamələrdə qeydə alınmayıb. Hakimiyyət orqanları uzun müddət qəti tədbirlər görməkdə tərəddüd etdilər. O dövrdə yanğınla mübarizənin yeganə effektiv yolu “od boşluqları” yaratmaq üçün evlərin sökülməsi idi, lakin Kral II Çarlz və London meri buna dərhal icazə vermədilər. Kütləvi dağıntılar başlandığı vaxtda isə alov artıq nəzarətdən çıxmışdı.
Yanğından sonra London sosial və iqtisadi kollaps həddinə çatdı. Minlərlə insan şəhər kənarlarında, çadırlarda və improvizə olunmuş düşərgələrdə yaşayırdı. Lakin məhz bu fəlakət paytaxtın köklü şəkildə yenilənməsinə təkan verdi. Yeni binalar daş və kərpicdən tikilməyə başlandı, küçələr genişləndirildi, memarlıq standartları isə sərtləşdirildi.
Yenidən doğulan Londonun əsas simvolu ser Kristofer Renin layihələndirdiyi yeni Müqəddəs Pavel Kafedralı oldu. O, dağıntını daha təhlükəsiz və əzəmətli şəhər yaratmaq fürsətinə çevirdi. Böyük Yanğın təkcə köhnə Londonu məhv etmədi, həm də Britaniya paytaxtının tarixində orta əsr dövrünə son qoydu. 1666-cı ildən sonra şəhər yanğınlara daha davamlı, daha müasir və memarlıq baxımından daha nizamlı oldu. Evləri və taleləri məhv edən bu fəlakət nəticədə Londona yeni bir gələcək bəxş etdi.
Bu gün Böyük Yanğına həsr olunmuş “The Monument” adlı hündür sütun sakinlərə və turistlərə bir qığılcımın tarixin gedişini necə dəyişdirdiyini xatırladır.
Hacı Cavadov
