İçərişəhərin lap mərkəzində, dar küçələr və daş evlər arasında elə bir məscid ucalır ki, sanki tarixçilər arasında mübahisə yaratmaq üçün qəsdən inşa olunub. Onun rəsmi adı Məhəmməd ibn Əbubəkr məscididir. Amma bütün Bakı bu abidəni başqa cür tanıyır: Sınıqqala – yəni “Dağıdılmış qüllə” və ya “Sınıq qala”.
Bəs niyə məhz qüllə və niyə qala? Niyə adında “sınıq minarə” və ya “dağıdılmış məscid” ifadəsi yoxdur? Məlum olur ki, cavab XVIII əsrdə atılmış top mərmiləri ilə bağlı adi izahdan qat-qat daha mürəkkəb və sirrlidir.
Bu gün Sınıqqala sadə görkəmə malikdir: kiçik ibadət zalı, möhkəm silindrik minarə, sərt formalar, demək olar ki, bəzəksizlik. Amma məhz bu sadəlik suallar doğurur. Məscidin divarında ərəb dilində bir kitabə var: “Bu məscid binasını ustad ər-rəis Məhəmməd, Əbubəkr oğlu, hicri 471-ci ildə tikməyi əmr etdi.”
Hicri 471-ci il miladi 1078–1079-cu illərə təsadüf edir. Elə buna görə də onilliklər boyu bu minarə Şimali Azərbaycanın ən qədim minarələrindən biri hesab olunub.
Lakin müasir tədqiqatlar göstərir ki, kitabə məscidin özündən daha qədimdir. Yazının həkk olunduğu daş ikinci dəfə istifadə olunub və sadəcə sonrakı tikiliyə hörülüb. Bu isə o deməkdir ki, ya məscid yenidən qurulub, ya da bu yerdə vaxtilə tamamilə başqa bir bina mövcud olub.
Rəsmi versiyaya görə, 1723-cü ildə I Pyotrun eskadrası admiral Matyuşkinin rəhbərliyi ilə Bakıya yaxınlaşır. Şəhər təslim olmaqdan imtina edir və bombardman başlanır. Guya mərmilərdən biri minarənin üst hissəsini dağıdır. Elə buradan da “sınıq” adı yaranır. Tarix maraqlı səslənir, amma suallar doğurur. Əgər belədirsə, niyə adında “qala” sözü işlədilib, “minarə” yox? Niyə oxşar zədələr digər tikililərə verilməyib? Nə üçün xalq yaddaşı “atəşə tutulmuş minarə”ni deyil, məhz “dağıdılmış qüllə”ni yadda saxlayıb?
Tarixçilər başqa, daha radikal bir versiya irəli sürüblər.
Sınıqqalanın minarəsi massivdir, nisbətən alçaqdır, dar yarıqvari pəncərələrə malikdir və ağır siluetlidir.
Tədqiqatçı İvan Şeblıkin hələ 1930-cu illərdə yazırdı ki, bu minarə klassik minarədən çox müşahidə qülləsini xatırladır. Onun fikrini sənətşünas Leonid Bretanitski də bölüşürdü: proporsiyalarına görə bu tikili Abşeron qalalarının mərkəzi qüllələrinə daha yaxındır.
Ən vacib məqam isə ölçülərdir: hündürlüyü təxminən 22,5 metr, gövdəsinin diametri isə 4–3,8 metrdir. Bu göstəricilər XI əsrə deyil, XV əsr minarələrinə xasdır. Bundan əlavə, stalaktit kəmərinin altında dairəvi kitabə yerləşir ki, bu da Bakı Cümə məscidinin minarəsi və Şirvanşahlar Sarayının minarəsi ilə oxşarlıq təşkil edir.
Həmin tikililərin hamısı XV əsr Şirvanşahlar dövrünə aid edilir. Beləliklə, Sınıqqalanın minarəsi də indiki məscidlə eyni dövrə – yəni XV əsrdən əvvəl olmayan bir zamana aid edilir.
XI əsrdə burada nə var idi?
Arxeoloji kəşfiyyat işləri göstərib ki, məscidin altında ölçüləri təxminən 9×8 metr olan daha qədim, düzbucaqlı bir tikili gizlənir. Bu tikili massiv olub, qalın divarlara malik idi və qədim şəhər istehkamları xətti üzərində yerləşirdi. Başqa sözlə, burada qala divarına birləşdirilmiş müdafiə qülləsi mövcud olmuşdur. Bu versiya xalq rəvayətləri ilə təəccüblü dərəcədə üst-üstə düşür. Şəhərin yaşlı sakinləri danışırdılar ki, bu məkanda vaxtilə odapərəstlərin məbədi, daha sonra qüllə, yalnız bundan sonra isə məscid olub. Oxşar əfsanələr Qız Qalası və Cümə məscidi haqqında da mövcuddur.
Sınıqqalanın birinci mərtəbəsi bu gün də məscidə bənzəmir: burada mehrab yoxdur, əvəzində xristianlıqdan və islamdan əvvəlki kult məkanlarını xatırladan memarlıq elementləri qorunub saxlanılıb.
Bəs qüllə nə vaxt dağılıb? Tarixçilər bu fəlakəti toplarla deyil, 1668-ci il zəlzələsi ilə əlaqələndirirlər. Həmin zəlzələ Şamaxını yerlə-yeksan etmiş, Bakıda isə 7-8 bal gücündə hiss olunmuşdur. Dolayı sübutlar bunu təsdiqləyir: Şirvanşahlar Sarayının qatlarında daş uçqunları aşkar edilib, Cümə məscidinin bu hadisələrdən az sonra bərpa olunmasına dair kitabələr qorunub qalıb, dağıdılmış qüllənin daşları isə dərhal məscidin tikintisində istifadə olunub.
Ehtimal ki, Sınıqqala – “dağıdılmış qüllə” adı da məhz həmin dövrdə yaranıb. Sonralar onun yanında minarə ucaldıldıqda, ad adət üzrə artıq minarəyə də şamil olunub. Məscidin sifarişçisi ona şəhərin əsas müqəddəs məkanı statusu verməyə çalışıb. Bunun üçün XI əsrə aid qədim kitabəli daşdan istifadə edilib, ciddi kufi xətti seçilib, minarə isə ən nüfuzlu tikililərin nümunəsi əsasında layihələndirilib.
Hətta şərqşünas Vasili Bartold belə bu binanı görərkən onu Bakının qədim cümə məscidi zənn etmişdi. Situasiyanın ironiyası ondadır ki, xalq yaxşı xatırlayırdı: nə məscid, nə də minarə o qədər də qədim deyil. Yanılanlar yalnız alimlər olmuşdu.
Sınıqqala “sınıq minarə” deyil. Bu, indiki məsciddən çox əvvəl burada mövcud olmuş orta əsr qülləsinin xatirəsidir. Minarə isə nisbətən gec dövrə – ehtimal ki, XV əsrə aiddir. I Pyotrun top mərmisi haqqında versiya isə sadəcə bir əfsanədən ibarətdir.
Sınıqqala zədələnmiş bir qüllə haqqında hekayə deyil. Bu, Bakının keçdiyi çətin tarixi yolun hekayəsidir. Şəhər sahiblərini, dinləri, sərhədləri və dilləri dəyişirdi, amma öz mahiyyətini qoruyub saxlayırdı. Qüllələr dağıdılır, məscidlər yenidən qurulur, kitabələr köçürülür, əfsanələr bir-birinin üzərinə yığılırdı. Məhz bu qatlarda Bakının əsl bioqrafiyası formalaşırdı.
Hacı Cavadov
