XV əsrin sonlarında Azərbaycanda siyasi vəziyyət olduqca mürəkkəb idi. Ağqoyunlu dövlətinin zəifləməsi nəticəsində ölkə faktiki olaraq parçalanmış, mərkəzi hakimiyyət nüfuzunu itirmişdi. Bu şəraitdə təqiblərə məruz qalan qızılbaş tayfaları yeni siyasi güc kimi meydana çıxaraq öz hakimiyyətlərini qurmaq uğrunda mübarizəyə başladılar. Bu mübarizənin başında isə gənc, lakin son dərəcə qətiyyətli lider – Şah I İsmayıl dayanırdı.
Yürüşün başlanğıcı və döyüşə aparan yol
1499-cu ildə Şeyx İsmayıl Lahicandan hərəkətə keçərək əvvəlcə Ərdəbilə, daha sonra isə Ərzincana yönəldi. Ərzincanda toplanan qızılbaş tayfalarının qurultayında mühüm qərar qəbul olundu: ilk zərbə Şirvanşahlar dövlətinə, onun hökmdarı I Fərrux Yasar üzərinə endirilməli idi.
İsmayılın əmri ilə Bayram bəy Qaramanlı başda olmaqla bir dəstə Kür çayını keçərək Şirvana daxil olmalı idi. Əvvəlcə tərəddüd yaşansa da, İsmayılın şəxsən at üstündə çayı keçməsi qoşunda böyük ruh yüksəkliyi yaratdı və qızılbaşlar çayı keçməyə nail oldular. Bu hadisə onun liderlik keyfiyyətlərinin və şəxsi nümunəsinin əsgərlərə təsirinin bariz göstəricisi idi.
Cabanı döyüşü
1500-cü ilin sonlarında Cabanı adlı ərazidə həlledici qarşıdurma baş verdi. Mənbələrin məlumatına görə, Şirvanşah qoşunu sayca üstün idi – təxminən 20 min süvari və 6 min piyada. Qızılbaşların sayı isə 7–12 min arasında göstərilir.
Döyüşün əvvəlində Şirvan oxçularının güclü hücumu qızılbaşlara ciddi itkilər yetirdi və onların cinahları pozuldu. Lakin vəziyyət Şah I İsmayılın rəhbərlik etdiyi mərkəzin müqaviməti sayəsində dəyişdi. Şirvan piyadalarının hücuma keçməsi isə həlledici səhvə çevrildi. Qızılbaş süvariləri bu fürsətdən istifadə edərək düşmənə ağır zərbə endirdilər.
Nəticədə Şirvan qoşunu məğlub oldu. Döyüşdən qaçmağa çalışan I Fərrux Yasar qızılbaşlar tərəfindən yaxalandı və öldürüldü. Bu hadisə Şirvanşahlar dövlətinə vurulan ən ağır zərbələrdən biri oldu.
Gülüstan qalası və tarixi seçim
Cabanı döyüşündən sonra Şirvan qoşununun qalan hissəsi Gülüstan qalasına sığındı. Qala strateji baxımdan olduqca mühüm idi və onun mühasirəsi müəyyən müddət davam etdi.
Məhz bu zaman tarixə düşən məşhur hadisə baş verdi. Şah İsmayıl sərkərdələrini toplayaraq onlara belə bir sual ünvanladı:
“Sizə Gülüstan qalası lazımdır, yoxsa Azərbaycan?”
Bu sual əslində sıradan bir hərbi seçim deyildi – bu, strateji və siyasi prioritetlərin müəyyənləşdirilməsi idi. Sərkərdələrin cavabı birmənalı oldu: “Əlbəttə, Azərbaycan!”
Bu qərar Gülüstan qalasının mühasirəsindən imtina edilərək daha böyük məqsədə – Azərbaycanın siyasi birliyinin təmin olunmasına yönəlmişdi.
Səfəvi dövlətinin yaranmasına aparan yol
Bu hadisələrdən sonra qızılbaşlar Bayandurlu (Ağqoyunlu) qüvvələrinə qarşı mübarizəni davam etdirdilər və onları məğlub etdilər. 1501-ci ildə Təbriz şəhərinə daxil olan Şah İsmayıl özünü şah elan etdi.
Beləliklə, Azərbaycan tarixində mühüm mərhələ başladı – Səfəvilər dövləti yarandı və paytaxt Təbriz oldu. Bu dövlət təkcə Azərbaycan torpaqlarının böyük hissəsini birləşdirməklə kifayətlənmədi, həm də regionun ən güclü siyasi qüvvələrindən birinə çevrildi.
Şah İsmayılın məqsədi və tarixi rolu
Şah I İsmayılın apardığı müharibələrin əsas məqsədi vahid və güclü dövlət yaratmaq idi. Onun fəaliyyəti nəticəsində ölkədaxili çəkişmələrə son qoyuldu, mərkəzləşdirilmiş idarəetmə sistemi quruldu, Azərbaycan dili dövlət idarəçiliyində geniş istifadə olunmağa başladı.
O, təkcə sərkərdə və dövlət xadimi deyil, həm də “Xətai” təxəllüsü ilə yazan şair idi. Onun fəaliyyəti Azərbaycan tarixində həm siyasi, həm də mədəni baxımdan dərin iz buraxmışdır.
Tarixdə dönüş nöqtəsi
Cabanı döyüşü və onun ardınca baş verən hadisələr Azərbaycan tarixində dönüş nöqtəsi oldu. Bu döyüş həm hərbi qələbə, həm də strateji düşüncənin, siyasi uzaqgörənliyin və milli birliyin təcəssümü idi. “Sizə Gülüstan qalası lazımdır, yoxsa Azərbaycan?” sualı isə tarixdə dövlətçilik fəlsəfəsinin simvolu kimi qaldı.
Xanım Aydın
