Hər il oktyabrın 16-da dünyanın müxtəlif ölkələrində Dünya Çörək Günü qeyd olunur. Bu tarix Ümumdünya Ərzaq Günü ilə üst-üstə düşür və bu təsadüf deyil, çünki çörək həm gündəlik süfrənin, həm də ərzaq təhlükəsizliyi mövzusunun ən güclü simvollarından biridir. Bu gün, 2026-cı il oktyabrın 16-da, bir daha sadə bir sualı verməyin vaxtıdır. Biz hər gün yediyimiz çörəyi nə qədər tanıyırıq?
Baki-baku.az bu yazıda çörəyin tarixi, onun həyatımızdakı yeri və Azərbaycan mədəniyyətində rolundan bəhs edir.
Çörək bəşəriyyətin ən qədim qidalarından biridir. Arxeoloji tapıntılar göstərir ki, insanlar min illər əvvəl dənləri üyüdüb su ilə qarışdırmağı, sonra isə közün və ya isti daşın üzərində bişirməyi öyrənmişdilər. Zaman keçdikcə mayanın kəşfi ilə çörək qabarıb yumşaldı və bu gün tanıdığımız forma yavaş-yavaş ortaya çıxdı. Çörəyi bu qədər xüsusi edən onun tərkibinin sadəliyidir və dünyanın hər yerində fərqli şəkildə bişirilsə də, eyni məqsədə xidmət edir. O, insanı doyurur və süfrə ətrafında bir araya gətirir.
Hər xalqın çörəyi onun həyat tərzindən xəbər verir. Fransada baget gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsidir və səhər çörəkxanadan isti baget götürmək adi vərdişə çevrilib. İtaliyada zeytun yağı və otlarla zənginləşdirilmiş yumşaq fokaççia sevilir. Almaniyada çovdar və tam taxıl çörəklərinin yüzlərlə növü var. Hindistanda nan və çapati tava və ya təndirdə bişirilib yeməyin yanında verilir. Yaxın Şərqdə və Qafqazda isə nazik yayma çörəklər, xüsusilə lavaş geniş yayılıb. Bütün bu fərqlərin arxasında eyni həqiqət dayanır ki, çörək hər yerdə süfrənin mərkəzindədir.
Bir tikə çörək süfrəyə gələnə qədər uzun bir yol keçir. Əkinçi torpağı şumlayır, taxılı səpir, becərir və yığır, dəyirmançı onu una çevirir, çörəkçi isə hələ gün çıxmamış oyanıb xəmiri yoğurur və sobaya düzür. Məhz buna görə çox ölkədə çörək israfı yalnız iqtisadi deyil, həm də mənəvi problem sayılır. Dünyada istehsal olunan ərzağın xeyli hissəsi sonda zibilliyə düşür və çörək bu itkilərdə tez-tez rast gəlinən məhsullardandır. Halbuki bunu azaltmaq üçün çox böyük səylər lazım deyil. İnsan yalnız lazım olduğu qədər çörək alsa, qalanını qurudub suxarı və ya çörək qırıntısı kimi istifadə etsə artıq çox şey dəyişmiş olur.
Azərbaycan mədəniyyətində çörək sadəcə qida deyil, ehtiram obyektidir. Bu münasibət dilimizə, adətlərimizə və gündəlik həyatımıza dərindən hopub. “Çörək kəsmək”, “çörək-duz haqqı” və “çörəyini daşdan çıxarmaq” kimi ifadələr çörəyin həm dostluq və sədaqətlə, həm də zəhmətlə bağlı olduğunu göstərir. Yerə düşən çörək tikəsini götürüb öpmək və alnına toxundurmaq bu gün də yaşayan bir adətdir, çörəyi ayaq altına atmaq isə böyük ədəbsizlik sayılır. Bu hörmət nəsildən nəslə ötürülür. Toy adətlərində də çörəyin öz yeri var və gəlinin başı üzərində çörəyin əllə kəsilməsi bolluq və bərəkət arzusunu ifadə edir.
Azərbaycanın çörək mədəniyyəti olduqca rəngarəngdir. Təndir çörəyi gil təndirin divarına yapışdırılıb bişirilir və qızarmış qabığı, xoş qoxusu ilə seçilir. Təndirdən təzə çıxmış çörəyin ətri isə çoxları üçün uşaqlıq xatirəsidir. Lavaş nazik yayma çörək olaraq kabab, pendir və göyərtinin yanında yeyilir. Sac çörəyi qabarıq metal səthdə bişirilir və xüsusilə kənd yerlərində sevilir. Yuxa isə çox nazik açılmış xəmirdir və həm çörək kimi, həm də müxtəlif yeməklərin əsası kimi işlənir. Novruz bayramında bişirilən qoğal, şəkərbura və paxlava da xəmir mədəniyyətimizin bayram üzünü təmsil edir.
Bakıda isə çörək mədəniyyətinin iki üzü yan-yana yaşayır. Bir tərəfdən təndir çörəkxanaları şəhərin simvollarındandır. İçərişəhərin dar küçələrindən Nərimanov, Yasamal və Xətai rayonlarının məhəllələrinə qədər təndir yerləri insanların çoxluğu ilə seçilir. Təndirin istisi və xəmirin ətri səhər Bakısının ən tanış qoxularından birinə çevrilib. Digər tərəfdən paytaxtda son illərdə müasir çörək bişirilən məkanlar və kafelər də çoxalıb. Burada fransız bageti və kruassandan tutmuş ev şəraitində mayalanmış xəmir çörəklərinə qədər müxtəlif seçim tapmaq olur. Beləliklə, bakılı eyni gündə həm təndir çörəyini, həm də xarici ölkələrin çörəyini sınaya bilir. Bakı süfrəsində çörək həmişə əsas yerdədir.
Dünya çörək gününü qeyd etmək üçün böyük planlar qurmaq lazım deyil. Yaxınlıqdakı çörəkçiyə təşəkkür etmək, ailə ilə birlikdə un, su, duz və mayadan ev çörəyi bişirməyə cəhd etmək və ya uşaqlara çörəyin tarladan süfrəyə qədər yolunu izah etmək kifayətdir. Ən mənalı addım isə ehtiyacı olan insanla çörək bölüşməkdir, çünki günün əsl mahiyyəti də elə budur.
Çörək tarix boyu insanları bir araya gətirən ən sadə və ən güclü simvollardan biri olub. Dünya çörək günü bizə həm bu nemətin dəyərini, həm də onu yetişdirənlərin zəhmətini xatırladır. Azərbaycan və Bakı üçün bu gün, eyni zamanda öz ənənəmizə, təndir qoxusuna və çörək-duz sədaqətinə bir daha nəzər salmaq üçün gözəl bir bəhanədir. Çörəyiniz bol, süfrəniz bərəkətli olsun!
Elvin Camalov
