Bəzi insanlar həyatdan gedəndə arxalarında boşluq qoyurlar. Bəziləri isə əksinə — yoxluqları ilə belə bir yeri doldurmağa davam edirlər. Onların səsi filmlərdən gəlir, baxışları ekrandan boylanır, gülüşləri illər keçsə də tanış qalır. Zaman onları uzaqlaşdırdıqca qəribə bir şey baş verir: insanın özü gedir, obrazı isə böyüyür.
Şahmar Ələkbərov da belə sənətkarlardan idi.
Bu gün onun adını çəkəndə qarşımıza təkcə aktyor, rejissor, Xalq artisti çıxmır. Qəzənfər dayanır qarşımızda. İman, Məzahir, Gündüz Kərimli, Qatır Məmməd, Cavidan… Bir-birindən fərqli talelər, fərqli xarakterlər, fərqli adamlar. Amma hamısının üzündə bir tanışlıq var: Şahmar Ələkbərovun insanı – obrazı…
O, ekranda özündən başqa heç kimi oynaya bilməyən aktyorlardan deyildi. Əksinə, müxtəlif adamları oynayırdı. Amma oynadığı hər adamın içində bir az Şahmar qalırdı. Bəlkə də buna görə onun qəhrəmanları bizə yad görünmürdü. Onlar sanki kinodan çıxıb həyatın içindən gəlmişdilər.
Şahmar Ələkbərov 1943-cü il avqustun 23-də Gəncədə dünyaya gəlmişdi. Atası Zülfüqar kişi Cəbrayıldan, anası İzulət xanım Tiflisdən idi. Doqquz yaşında ailəsi ilə Bakıya köçdü. Anası oğlunun gələcəyini başqa cür təsəvvür edirdi. Şərqşünas olacağını düşünürdü. Amma Şahmarın ürəyində başqa bir yol vardı. Səhnənin yolu.
O yolun başlanğıcında isə üç dost dayanırdı: Şahmar Ələkbərov, Həsən Əbluc və Tariyel Qasımov.
Onlar əvvəlcə sənət məktəbinin tələbələri deyildilər. Biri başqa institutda oxuyurdu, digəri başqa bir yerdə. Sonra dram dərnəyində yolları kəsişdi. Dostluq etdilər. Və bir gün qərar verdilər: aktyor olacaqlar.
Beləcə, üç gəncin həyatını dəyişdirən bir qərar verildi.
Tariyel Qasımov illər sonra deyəcəkdi ki, Şahmar olmasaydı, bəlkə də aktyor ola bilməzdi. Atası onun aktyor olmasına qarşı çıxanda Şahmar dostunu öz evinə gətirmiş, düz dörd il yanında saxlamışdı.
Bu, onun haqqında yazılmış hər hansı mükafat siyahısından daha çox şey deyir. Çünki insanın böyüklüyünü bəzən səhnədə deyil, səhnədən kənarda görürsən. Şahmarın sənəti də elə öz xarakterindən gəlirdi: sakit, təmkinli, səmimi, amma içəridən güclü.
Azərbaycan İncəsənət İnstitutunda Rza Təhmasibin kursunda oxuyurdu. Hələ üçüncü kursda ikən Akademik Milli Dram Teatrına qəbul edildi. Teatrda ilk addımlarını atdı, tamaşaçı qarşısına çıxdı. Sonra Adil İsgəndərov onu özünün yaratdığı “Kino aktyorluğu” studiyasına dəvət etdi. Sanki Şahmarın qarşısında iki yol açılmışdı: səhnə və kino. O isə hər ikisinin adamı olmaq istəyirdi. Kinoda ilk böyük addımı “Dağlarda döyüş” filmi ilə atdı. 1967-ci ildə çəkilən filmdə Fərrux obrazını yaratdı. Bu, sadəcə debüt deyildi. Sanki gənc aktyor ilk rolundan etibarən özünün kino dilini tapmışdı. Sonra obrazlar bir-birini əvəz etməyə başladı. “Yeddi oğul istərəm…”də Qəzənfər, “İntizar”da Oğul, “Axırıncı aşırım”da İman, “Bakıda küləklər əsir”də Azad, “Firəngiz”də Feyzi, “Arxadan vurulan zərbə”də Gündüz Kərimli, “Babək”də Cavidan, “Qəribə adam”da Nuru, “Gözlə məni”də Tahir, “Qatır Məmməd”də Qatır Məmməd…
Adları sadalamaq asandır. Amma bu adların arxasında bir ömrün zəhməti dayanır. Şahmar Ələkbərovun aktyor kimi ən böyük üstünlüklərindən biri o idi ki, qəhrəmanını şişirtmirdi. Onu “aktyorlaşdırmırdı”. Adam kimi göstərirdi. Ona görə də Məzahir güləndə biz doğrudan da onunla gülürdük, Qəzənfər yaralananda isə sanki tanıdığımız bir adamın başına iş gəlmişdi.
“Mən ki, gözəl deyildim” filmindəki Məzahir buna yaxşı nümunədir. Sadə sürücü, zarafatcıl, nikbin, həyatın ağırlığına baxmayaraq içində işıq saxlamağı bacaran bir insan. Müharibənin kölgəsində belə gülə bilən adam. Bəlkə də Şahmarın özündə də həmin işıq vardı. Çünki onu tanıyanların xatirələrində xəstəliklə mübarizə aparan ağır taleli sənətkardan əvvəl şən, mehriban, zarafatcıl, dostuna əl uzadan bir insan görünür. Tariyel Qasımov onu sakit, mədəni, çox yaxşı oxuyan və son dərəcə istedadlı biri kimi xatırlayır.
Amma Şahmar Ələkbərovun sənətində bir məqam var ki, onun xarakterini bəlkə də bütün rollarından daha yaxşı açır. “Yeddi oğul istərəm…” filminin o məşhur səhnəsi.
Qəzənfər yaralıdır. Qəqəni onu qucaqlayaraq fəryad edir: “Ölmə, Qəzənfər dayı, ölmə!” Səhnənin içində ölüm var. Ağrı var. Faciə var. Amma qəribədir — tamaşaçı həmin anın içində bir təbəssüm də tapır. Şahmar Ələkbərov bunu bacarırdı. Faciənin içində insanı göstərməyi. Ölümün yanında həyatın nəfəsini saxlamağı. Bəlkə də böyük aktyorluq elə budur.
Onun aktyorluqdan rejissorluğa keçməsi isə təsadüfi deyildi. Şahmarın içində həmişə başqa filmlər vardı. Başqa hekayələr. Demək istədiyi sözlər. Bir gün kinostudiyanın direktoru Adil İsgəndərovun yanına ssenari ilə getdi: “Adil müəllim, film çəkmək istəyirəm”. Adil İsgəndərovun cavabı isə özünəməxsus oldu. Onun kostyumuna baxıb parçanı sığalladı və dedi ki, materialı gözəldir, birini də ona tikdirsinlər. Bu, əslində, bir növ razılıq idi. Şahmar artıq rejissor yoluna da çıxırdı.
İlk işlərindən biri Gülbəniz Əzimzadə ilə birgə çəkdiyi “İmtahan” oldu. Ardınca “Sahilsiz gecə” gəldi. 1989-cu ildə ekranlara çıxan “Sahilsiz gecə” sadəcə film olmadı. O, dövrün susmaq istədiyi mövzuların üstünə işıq saldı. Müharibənin insan taleyinə, xüsusilə qadınların həyatına vurduğu yaraları göstərirdi. Film ciddi etirazlarla qarşılandı, nümayişi məhdudlaşdırıldı və uzun müddət mübahisə mövzusu olaraq qaldı. Amma Şahmar geri çəkilmədi. Çünki o, kino ilə yalnız əyləndirmək üçün danışmırdı. Kino onun üçün danışmaq idi.
Bəzən də hamının eşitmək istəmədiyi həqiqəti demək. Tariyel Qasımov sonralar həmin filmin çəkilişlərini xatırlayarkən Şahmarın ağır xəstə olmasına baxmayaraq, işini davam etdirdiyini söyləyirdi. Onun sözlərinə görə, Şahmar ağrılar içində belə peşəkarlığından geri çəkilmirdi.
Ən qəribəsi isə budur:
Şahmar Ələkbərov xəstələndikcə daha çox işləyirdi. Sanki zamanın onunla yarışdığını hiss edirdi. Sanki harasa tələsirdi. Yeddi il davam edən xəstəlik onun bədənini yordu, amma arzularını öldürmədi. Müalicələr, əməliyyatlar, ağrılar… Hamburq səfəri… Ümidlərin bir-bir azalması… Amma kamera qarşısında dayananda, çəkiliş meydançasına girəndə, sanki xəstəliyini bir kənarda qoyurdu. Dostlarının onu xəstə vəziyyətdə görməsini istəmirdi. Bəlkə də onların yaddaşında ağrı çəkən Şahmarı yox, gülən Şahmarı saxlamaq istəyirdi. Elə ona görə də həyatının son illərində belə işləyirdi. Və ən böyük arzusuna — Əliağa Vahidin həyatını ekranlaşdırmağa — sarıldı.
“Qəzəlxan”…
1990-cı ildə işə başladı. Şahmar özü xəstə idi. Amma film çəkirdi. Baş rola gənc Loğman Kərimovu dəvət etmişdi. 1991-ci ildə ekranlara çıxdı. “Qəzəlxan” onun kino ilə vidalaşması oldu. Amma bunu o özü bilmirdi. Bəlkə də bilirdi. Bunu heç vaxt dəqiq bilməyəcəyik.
“Qəzəlxan” ekranlara çıxanda Şahmar Ələkbərov artıq çox ağır xəstə idi. Filmin taleyini görə bilmədi. Özü yazdığı, özü çəkdiyi, ürəyindən keçirdiyi bir hekayənin tamaşaçı ilə görüşünə şahid ola bilmədi. 1992-ci il avqustun 12-si…
Bakıda bir evə sükut çökdü. Bir ailənin atası getdi. Bir dostun dostu getdi. Azərbaycan kinosu aktyorlarından birini itirdi. Və Şahmar Ələkbərov əlli yaşına çatmadan dünyadan köçdü. Ömrünün sonuna qədər yanında olan həyat yoldaşı Kəmalə xanım və əkiz qızları İzulət və Ləman ondan yadigar qaldılar. Bəlkə də insanın həyatda qoyduğu ən böyük iz elə budur: sənin yoxluğunda belə adını yaşadan insanlar.
Amma Şahmarın yarımçıq qalan bir arzusu da vardı. Ağa Musa Nağıyevin həyatından film çəkmək istəyirdi. Ssenarisini yazmışdı. Filmi özü çəkə bilmədi.
Ölümündən sonra həmin ssenari ekranlaşdırıldı. Sanki Şahmarın əli çəkiliş meydançasından çəkilsə də, sözü orada qaldı. Bu, onun həyatının qəribə taleyidir: Başladığı işlərin bəzisini özü tamamladı, bəzilərini isə zaman tamamladı. Amma heç biri yarımçıq görünmədi. Çünki Şahmar Ələkbərov sənətdə sayla deyil, izlə ölçülən adamlardan idi.
Onun haqqında danışanda dostluqdan danışmamaq mümkün deyil. Tariyel Qasımovun xatirələrində Şahmarın başqa bir portreti var. Kino və teatrın böyük aktyoru yox, dostunun ehtiyac duyduğu anda yanında olan Şahmar. Tariyel Qasımovun aktyor olmaq qərarına ailəsi qarşı çıxanda Şahmar onu evinə gətirib. Dörd il yanında saxlayıb. Hətta sonralar onun ailə qurmasında da Şahmarın ailəsinin rolu olub. Belə insanlar haqqında “yaxşı adam idi” demək bəzən çox azdır. Çünki yaxşılıq onun üçün ayrıca bir xüsusiyyət deyildi. Xarakteri idi.
Bəlkə də elə buna görə yaxınları ona “Canlı trio” deyirdilər — Şahmar, Həsən, Tariyel. Onların dostluğu sadəcə tələbəlik xatirəsi yox, bir ömrün yoldaşlığı idi.
Şahmar gedəndən sonra bu üçlükdən biri artıq yox idi. Və dostlarının dediyi kimi, sanki onların yarısı getmişdi.
Bu gün Şahmar Ələkbərov haqqında yazarkən onun aldığı fəxri adları sadalamaq asandır: Əməkdar artist, Xalq artisti, Dövlət mükafatı laureatı… Amma Şahmarı bunlarla izah etmək mümkün deyil. Çünki fəxri adlar insanı tarixə yazmır. İnsan özü tarixə yazılır. Bir aktyorun böyüklüyünü illər sonra anlamağın ən yaxşı yolu onun filmlərinə yenidən baxmaqdır. Şahmarın filmlərinə baxanda zaman qəribə şəkildə geri qayıdır. Qəzənfər yenə ölür. Məzahir yenə gülür. İman yenə mübarizə aparır. Qatır Məmməd yenə at belində görünür. Gündüz Kərimli yenə həqiqətin izinə düşür.
Və biz ekranın qarşısında oturub bir daha anlayırıq: Şahmar Ələkbərov getməyib. Sadəcə, həyatdan kinoya keçib.
Bəzi aktyorların şəkilləri köhnəlir, səsləri arxivlərdə qalır. Bəzilərinin isə zamanla səsi daha aydın eşidilir. Şahmar Ələkbərov ikincilərdən idi. Onun ömrü qısa oldu. Amma sənəti qısa olmadı. O, əlli ilə çatmayan bir ömrə bir neçə insanın ömrünə sığmayacaq qədər iş, dostluq, sevgi, ağrı və sənət sığdırdı. Bəlkə də buna görə onun haqqında “öldü” demək adama çətin gəlir. Çünki hər dəfə “Yeddi oğul istərəm…” filminə baxanda Qəzənfər yenidən ölür. Hər dəfə “Mən ki, gözəl deyildim” filmini izləyəndə Məzahir yenidən gülür. Hər dəfə “Qəzəlxan”a baxanda Şahmarın arzusunun ekranda necə yaşadığını görürük…
Xanım Aydın
