Təsəvvür edin: g ünəşin yandırıb-yaxdığı torpaqda addımlayırsınız, ayaqlarınızın altında isə kimsə nahar bişirir, dincəlir, yaxud qonaq qarşılayır. Tunisin cənubundakı Matmatada bu, tamamilə adi mənzərədir. Burada evlərin bir qismi yerin altında gizlənir, həyətləri isə yuxarıdan nəhəng quyuları xatırladır.
Yerli bərbərlər evlərini qeyri-adi üsulla tikirdilər. Əvvəlcə üstüaçıq həyət kimi istifadə olunacaq böyük bir çala qazırdılar. Daha sonra onun divarlarını oyaraq otaqlar, mətbəx və ərzaq saxlamaq üçün yerlər düzəldirdilər. İçəriyə maili keçidlə daxil olmaq mümkün idi. Bəzən bir neçə həyəti yeraltı dəhlizlərlə birləşdirərək evi kiçik bir labirintə çevirirdilər.
Bu memarlıq üslubu gözəllik üçün deyil, ehtiyacdan yaranmışdı. İsti iqlimdə torpaq təbii qoruyucu rolunu oynayırdı: yayda otaqlar sərin, qışda isə isti qalırdı. Üstüaçıq həyət evə işıq və hava verirdi. Günəş yerin səthini qızdırdığı vaxt içəridə bürküdən qorunmaq mümkün olurdu.
İlk baxışda diqqəti çəkməyən girişin arxasında rahat bir aləm gizlənirdi: ağardılmış divarlar, xalçalar, gil qablar, alçaq oturacaqlar. Yerin altında adi ailə həyatı davam edirdi. Bu tikinti ənənəsinin dəqiq yaşını müəyyənləşdirmək çətindir: nəsillər boyu evlər yenidən qurulur və genişləndirilirdi.
Matmatanın qeyri-adi görkəmi kinematoqrafçıların da diqqətini çəkib. Yerli “Sidi-İdris” mehmanxanasında “Ulduz müharibələri” filmi üçün Lyuk Skayuokerin ailəsinin yaşadığı evin daxili məkan səhnələri çəkilib. Beləcə, əsl bərbər evi uzaq Tatuin planetinin bir hissəsinə çevrilib.
Bu gün bəzi yeraltı evlərdə hələ də yaşayırlar, digərlərində isə səyyahları qəbul edirlər. Matmata bir həqiqəti xatırladır: rahat ev yaratmaq üçün insanın hər zaman daha hündür tikili ucaltmasına ehtiyac yoxdur. Bəzən sadəcə ayaqlarının altına nəzər salmaq kifayətdir.
Hacı Cavadov
