Bakının tarixi neftlə o qədər sıx bağlıdır ki, şəhərin iqtisadi simasını onsuz təsəvvür etmək çətindir. Abşeron yarımadasında yerin səthinə çıxan neft və təbii qaz alovları əsrlər boyu səyyahları heyrətləndirib, atəşpərəstlik ənənəsinə də zəmin yaradıb. Amma bu “alov” bir gün şəhərin ən böyük sərvətinə çevriləcəkdi.
Baki-baku.az paytaxtımızın neft tarixinə və bu sektordan qeyri-neft qaz sektoruna keçidə nəzər salır.
Sənaye miqyasında neft hasilatı XIX əsrin ikinci yarısında sürətlənəndə Bakı bir neçə onillik ərzində dünyanın ən mühüm neft mərkəzlərindən birinə çevrildi. Nobel qardaşları, Rotşildlər və yerli sahibkarlar şəhərə kapital, texnologiya və ideyalar gətirdi. XX əsrin əvvəlində dünya neft hasilatının təxminən yarısı Bakının payına düşürdü. Bu dövrdə Bakı yalnız neft şəhəri deyildi. Teatrlar, kitabxanalar, bank və sığorta şirkətləri, xeyriyyə cəmiyyətləri də məhz həmin vaxt yarandı. Hacı Zeynalabdin Tağıyev və Musa Nağıyev kimi sahibkarların adı bu gün də şəhərin memarlığında yaşayır.Lakin burada iqtisadçıların yaxşı tanıdığı bir qanunauyğunluq da görünür. Bir resursdan asılı iqtisadiyyat həmin resursun qiymətinin ardınca gedir.
İkinci neft dövrü və “Əsrin müqaviləsi”
Sovet dövründə quruda olan yataqlar tükənməyə başladı, texnologiya isə dənizdə hasilata keçməyə imkan verirdi. Müstəqillikdən sonra Azərbaycanın qarşısında əsas sual duranda ki, dənizdəki zəngin yataqları xarici texnologiya və kapitalsız necə işlətmək olar, cavab 1994-cü ildə imzalanan “Əsrin müqaviləsi” oldu. Azəri-Çıraq-Günəşli yataqlarının işlənməsi üçün imzalanan bu saziş ölkəyə iri xarici investisiyalar gətirdi.
Sonrakı illərdə iki mühüm addım atıldı. Birinci addım Bakı–Tbilisi–Ceyhan (BTC) boru kəmərinin Xəzər neftini Aralıq dənizinə çıxarması və Azərbaycanı Rusiya marşrutundan asılılıqdan qurtarması oldu. İkincisi isə Cənub Qaz Dəhlizi (TANAP, TAP) ilə Şahdəniz qazını Türkiyə və Cənub-Şərqi Avropa bazarlarına çatdırmaq idi.
2000-ci illərin ortalarından başlayaraq neft gəlirləri ölkəyə böyük həcmdə axmağa başladı. Bakıda tikinti bumu yaşandı, küçələr genişləndi, şüşə və poladdan yeni binalar göründü. Amma bu parlaq mənzərənin arxasında dərin bir məsələ dayanırdı. Bütün bu rifah nə qədər davamlı idi?
Neft Fondu: “qara qızılı” gələcəyə çevirmək cəhdi
Bu suala cavablardan biri Dövlət Neft Fondu (SOFAZ) oldu. Fond neft gəlirlərinin bir hissəsini toplayıb gələcək nəsillər üçün saxlamaq, həm də büdcənin müəyyən ehtiyaclarını ödəmək məqsədi daşıyır. Norveç modelindən ilhamlanan bu yanaşma Azərbaycana strateji ehtiyat yaratdı. Valyuta ehtiyatları sonradan çətin dövrlərdə mühüm dayaq rolunu oynadı.
Amma ehtiyat yastığı strukturu dəyişmir. Dəyişiklik üçün real iqtisadiyyatda yeni sahələrin böyüməsi lazım idi.
Bakı necə dəyişir: beş istiqamət
1. Turizm və şəhər brendi
Bakı son illərdə özünü yalnız neft şəhəri kimi deyil, mədəniyyət və tədbirlər paytaxtı kimi də təqdim edir. Alov Qüllələri, Heydər Əliyev Mərkəzi, yenilənmiş Dənizkənarı Bulvar və İçərişəhər şəhərin vizit kartına çevrilib. Avroviziya (2012), Birinci Avropa Oyunları (2015), Formula 1 yarışları və 2024-cü ildə keçirilən COP29 iqlim konfransı Bakını beynəlxalq səviyyədə daha tanınan etdi.
Bu tədbirlər iki cür fayda gətirir: birbaşa gəlir (otel, restoran, nəqliyyat) və uzunmüddətli imic. Burada vacib sual bu tədbirlərin davamlı turizm axınına çevrilib-çevrilməməsidir.
2. Loqistika: Şərq–Qərb qovşağı
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi onun ən böyük qeyri-neft aktivlərindən biridir. Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu və Orta Dəhliz (Çin–Mərkəzi Asiya–Xəzər–Qafqaz–Avropa marşrutu) ölkəni tranzit mərkəzinə çevirməyi hədəfləyir. Ələt ətrafında yaradılan sərbəst iqtisadi zona isə istehsal və logistika şirkətlərini cəlb etməyə çalışır.
Qlobal ticarət marşrutlarının dəyişdiyi bir dövrdə bu istiqamət xüsusilə perspektivli görünür.
3. Rəqəmsal xidmətlər və innovasiya
Bakı dövlət xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılmasında regionda önə çıxan nümunələrdən biridir. ASAN xidmət modeli vətəndaşın dövlət qurumları ilə münasibətini sadələşdirdi, bu təcrübə başqa ölkələrdə də maraq doğurdu. Texnoparklar, startap proqramları və kosmik sənaye sahəsində (Azərsky, Azərspace peykləri) atılan addımlar bilik əsaslı iqtisadiyyata keçid cəhdinin göstəricisidir.
Bu sahə hələ gəncdir və böyük sənaye ilə müqayisədə yaratdığı iş yeri sayı məhduddur, amma uzunmüddətli potensialı yüksəkdir.
4. Yaşıl enerji
Paradoksal görünə bilər, amma neft ölkəsi bərpa olunan enerjiyə yatırım edir. Xızı-Abşeron bölgəsində külək, Qaradağda günəş elektrik stansiyaları işə düşüb. Xəzər dənizinin külək potensialı və Qara dəniz vasitəsilə Avropaya “yaşıl elektrik” ixrac etmək planları Azərbaycanı enerji ixracatçısı statusunda saxlamaqla yanaşı, enerjinin növünü dəyişməyi nəzərdə tutur.
5. Kənd təsərrüfatı, emal və xidmət sektoru
Bakı özü kənd təsərrüfatı mərkəzi deyil, amma paytaxt ölkənin ticarət, bank, sığorta, konsaltinq və sənaye xidmətlərinin cəmləşdiyi yerdir. Emal sənayesinin böyüməsi, yerli istehsalın idxalı əvəzləməsi və ixracyönümlü kənd təsərrüfatı məhsulları paytaxtın biznes mühitinə də təsir edir.
Rəqəmlər nə deyir?
Son illərdə ÜDM-in strukturunda qeyri-neft sektorunun payı təxminən 60–65 % civarında qiymətləndirilir və qeyri-neft ÜDM adətən illik bir neçə faiz artım göstərir. Bu, tərəqqinin əlamətidir.
Amma ixracat və dövlət büdcəsi gəlirləri baxımından mənzərə fərqlidir. İxracatın böyük hissəsini (təxminən 90 %) hələ də neft və qaz təşkil edir, büdcə gəlirlərinin də əhəmiyyətli payı bu sektordan və Neft Fondundan transferlərdən gəlir. Yəni ÜDM-də diversifikasiya göründüyü qədər ixracatda və maliyyə sistemində hələ tam əks olunmayıb.
Bakı bir əsr əvvəl neft sayəsində zənginləşdi, sonra neftsiz gələcəyi düşünməli oldu. Bu şəhərin tarixi göstərir ki, resurs özü-özlüyündə inkişaf deyil, inkişaf üçün fürsətdir. Fürsət isə yalnız o vaxt tərəqqiyə çevrilir ki, onun gətirdiyi gəlir bilik, infrastruktur, sahibkarlıq və institutlara yönəldilsin.
Elvin Camalov
